Nằm giữa thung lũng núi Huyền Đinh-Yên Tử, Khu du lịch sinh thái Suối Mỡ có hệ thống thác nước nhiều tầng, các bồn nước tự nhiên và thảm thực vật phong phú.
Dọc dòng suối là những ngôi đền cổ gắn với truyền thuyết về công chúa Quế Mỵ Nương, tạo nên sự kết hợp giữa cảnh quan sinh thái và không gian văn hóa, tín ngưỡng.
Với lợi thế về tài nguyên tự nhiên và di sản văn hóa, Suối Mỡ có điều kiện phát triển các loại hình du lịch sinh thái, trải nghiệm và du lịch cộng đồng. Trong đó, việc tăng cường sự tham gia của người dân vào cung cấp dịch vụ, giới thiệu văn hóa bản địa và bảo vệ cảnh quan là hướng đi góp phần nâng cao giá trị điểm đến, tạo sinh kế và thúc đẩy phát triển du lịch bền vững.
Kết hợp giá trị sinh thái và di sản văn hóa
Khu du lịch sinh thái Suối Mỡ thuộc địa phận xã Nghĩa Phương, thành phố Bắc Ninh, cách phường Bắc Giang khoảng 30km về phía Đông và cách thủ đô Hà Nội khoảng 80km theo Quốc lộ 31 và Tỉnh lộ 293.
Suối Mỡ nằm trong thung lũng núi Huyền Đinh-Yên Tử, có địa hình đa dạng với các khe núi, phiến đá lớn và hệ thống thác nước nối tiếp nhau.
Dòng suối bắt nguồn từ khu vực Đá Vách và Hố Chuối rồi xuôi về thung lũng. Địa hình có độ dốc thay đổi tạo nên nhiều tầng thác và bồn nước tự nhiên. Hai bên dòng suối là cây xanh và thảm thực vật, góp phần hình thành cảnh quan sinh thái đặc trưng.
Trong khu vực có nhiều địa điểm tham quan như đỉnh Rông Khế, vọng Ngắm Trăng, đỉnh Thượng Ngàn, Đấu Đong Quân, chùa Hòn Trứng, chùa Hồ Bấc, đỉnh Tròi Xoan, bãi Quần Ngựa và thác Thùm Thùm
Thác Thùm Thùm, còn gọi là Thác Chúa, là thác cao nhất trong hệ thống thác Suối Mỡ. Do nằm sâu trong khu vực núi rừng, đường tiếp cận tương đối khó khăn, du khách phải đi bộ để đến thác. Từ đền Trần đến khu vực này mất khoảng 30 phút.
Cảnh quan tại đây vẫn giữ được nhiều yếu tố tự nhiên, phù hợp với loại hình tham quan, khám phá và trải nghiệm sinh thái.
Bên cạnh cảnh quan, Suối Mỡ còn gắn với hệ thống di tích và tín ngưỡng dân gian. Theo truyền thuyết được người dân địa phương lưu truyền, công chúa Quế Mỵ Nương, con gái vua Hùng Vương thứ 9, từng đến vùng Nghĩa Phương và chứng kiến cảnh đất đai khô cằn, người dân gặp khó khăn do hạn hán.
Tương truyền, công chúa dùng năm ngón tay ấn xuống những phiến đá trên núi Huyền Đinh, từ đó dòng nước tuôn ra, chảy xuống thung lũng, tưới mát ruộng đồng. Người dân sau này suy tôn công chúa là Thánh Mẫu Thượng Ngàn, gọi dòng suối là Suối Mẫu, về sau đọc thành Suối Mỡ.
Gắn với truyền thuyết này là ba ngôi đền Hạ, Trung và Thượng, tạo thành không gian thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu và thờ Sơn thần. Đền Suối Mỡ được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1988.
Hằng năm, lễ hội đền Suối Mỡ diễn ra vào ngày 30/3 và các ngày mùng 1-2/4 âm lịch. Đây là dịp cộng đồng tưởng nhớ công chúa Quế Mỵ Nương, đồng thời tổ chức các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng gắn với đời sống truyền thống địa phương.
Mỗi ngôi đền có những nét kiến trúc riêng. Đền Hạ có cổng Tam Quan còn lưu giữ gần như nguyên vẹn; đền Trung nằm giữa không gian suối và cây xanh, có cầu bán nguyệt nối từ bên ngoài vào đền. Đền Thượng tận dụng các khối đá tự nhiên làm mái, vách và bệ thờ.
Sự hiện diện của hệ thống di tích bên cạnh cảnh quan sinh thái tạo điều kiện để Suối Mỡ phát triển các sản phẩm kết hợp tham quan thiên nhiên với tìm hiểu lịch sử, truyền thuyết và văn hóa tín ngưỡng địa phương.
Mở rộng sản phẩm, tăng sự tham gia của cộng đồng
Những năm gần đây, Suối Mỡ ngày càng thu hút du khách, đặc biệt là giới trẻ. Vào dịp cuối tuần, ngày nghỉ lễ, nhiều gia đình, nhóm bạn tìm đến đây để dã ngoại, tắm suối, leo thác, chụp ảnh và trải nghiệm không gian thiên nhiên.
Cùng với tham quan, hoạt động cắm trại ngoài trời đang trở thành sản phẩm được nhiều du khách lựa chọn. Các bãi cỏ trong khu vực lòng hồ được sử dụng cho camping, picnic, BBQ. Dịch vụ cho thuê lều trại, bàn ghế, bếp nướng, tăng che... cũng đã được triển khai.
Phát triển du lịch Suối Mỡ theo hướng cộng đồng có thể mở ra thêm sinh kế cho người dân địa phương. Thay vì chỉ cung cấp những dịch vụ đơn lẻ, người dân có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị du lịch: cung cấp dịch vụ lưu trú, ăn uống, hướng dẫn trải nghiệm, cho thuê dụng cụ cắm trại, bán sản vật địa phương và giới thiệu văn hóa bản địa.
Ẩm thực địa phương là một trong những sản phẩm có thể khai thác. Các món ăn như rau măng rừng, cá suối nướng, xôi ngũ sắc, khau nhục, bánh đa cua và bánh đúc có thể được giới thiệu trong các chương trình trải nghiệm. Việc gắn món ăn với nguyên liệu, cách chế biến và tập quán ẩm thực sẽ giúp du khách hiểu thêm về văn hóa bản địa, đồng thời tạo cơ hội tiêu thụ sản phẩm cho người dân.
Lễ hội đền Suối Mỡ cũng có tiềm năng trở thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng. Bên cạnh hoạt động tín ngưỡng, lễ hội có các trò chơi dân gian như bơi thuyền, thi bắn cung, vật, cờ bỏi, đu, chọi gà và võ dân tộc. Những hoạt động này góp phần giới thiệu đời sống văn hóa truyền thống, tạo thêm trải nghiệm cho du khách khi đến với địa phương.
Để phát huy hiệu quả, các sản phẩm cần được tổ chức theo hướng có liên kết, tránh phát triển rời rạc. Chẳng hạn, một chương trình tham quan có thể kết hợp khám phá dòng suối, thác nước, tham quan đền Hạ, đền Trung, đền Thượng, tìm hiểu truyền thuyết về Thánh Mẫu Thượng Ngàn, thưởng thức ẩm thực và trải nghiệm hoạt động ngoài trời tại khu vực phù hợp.
Việc hình thành các gói trải nghiệm như vậy giúp kết nối các dịch vụ, tạo cơ hội để nhiều hộ dân cùng tham gia cung ứng sản phẩm. Đồng thời, cộng đồng cần được hướng dẫn về kỹ năng phục vụ, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm, quản lý chất lượng dịch vụ và giữ gìn bản sắc văn hóa trong quá trình khai thác du lịch.
Bảo tồn cảnh quan, hướng tới phát triển bền vững
Cảnh quan tự nhiên là một trong những nguồn tài nguyên quan trọng của Suối Mỡ. Hệ thống dòng suối, thác nước, bồn nước tự nhiên, rừng cây và các khối đá tạo nên sức hấp dẫn của điểm đến. Vì vậy, phát triển du lịch cần gắn với bảo vệ rừng, duy trì chất lượng nguồn nước và kiểm soát tác động từ các hoạt động tham quan, vui chơi.
Việc đầu tư hạ tầng tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động tham quan, nhưng yêu cầu đặt ra là phải tổ chức khai thác phù hợp với đặc điểm sinh thái của khu vực.
Các hoạt động tắm suối, leo thác, cắm trại, picnic và tiệc ngoài trời cần được bố trí tại những vị trí thích hợp, đi kèm biện pháp quản lý rác thải, tiếng ồn và bảo vệ nguồn nước, thảm thực vật. Những khu vực có giá trị sinh thái cao cần được ưu tiên bảo vệ, hạn chế các hoạt động có nguy cơ làm biến đổi cảnh quan.
Bên cạnh đó, việc liên kết các điểm tham quan có thể góp phần nâng cao hiệu quả khai thác tài nguyên hiện có. Từ Suối Mỡ, các chương trình trải nghiệm có thể kết nối với đền Trần và những địa danh gắn với truyền thuyết về Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn như Ba Dinh Bảy Nền, Bãi Quần Ngựa, Suối Đá Mài Gươm và Thao Trường Luyện Kiếm.
Để mô hình du lịch cộng đồng phát huy hiệu quả lâu dài, người dân cần được tham gia vào quá trình xây dựng sản phẩm, cung cấp dịch vụ và gìn giữ cảnh quan. Khi thu nhập gắn với chất lượng môi trường và giá trị văn hóa địa phương, cộng đồng sẽ có thêm động lực bảo vệ tài nguyên, duy trì các tập quán truyền thống và nâng cao chất lượng dịch vụ.
Phát triển du lịch Suối Mỡ vì vậy cần được triển khai trên cơ sở kết hợp bảo tồn và khai thác hợp lý. Cảnh quan sinh thái là nền tảng, di sản văn hóa tạo nên bản sắc, còn sự tham gia của cộng đồng là yếu tố quan trọng để phân bổ lợi ích và tạo sinh kế. Đây là hướng tiếp cận giúp Suối Mỡ phát huy giá trị tài nguyên hiện hữu, đồng thời hạn chế áp lực lên môi trường trong quá trình phát triển du lịch./.