Bảo đảm bộ máy chính quyền địa phương hoạt động thông suốt không chỉ là phân định rõ thẩm quyền mà còn phải bảo đảm các vấn đề phát sinh từ cơ sở được tiếp nhận, giải quyết kịp thời, đúng trách nhiệm, không để khoảng trống quản lý.
Thực tế cho thấy, khi tranh chấp dân sự đan xen với dấu hiệu vi phạm hành chính, nhất là trong lĩnh vực đất đai, xây dựng, việc xác định rõ tính chất vụ việc, chủ động kiểm tra và xử lý theo thẩm quyền là yêu cầu quan trọng đối với chính quyền cơ sở, nhất là trong giai đoạn vận hành mô hình chính quyền địa phương mới.
Tranh chấp dân sự và trách nhiệm quản lý hành chính
Tại xã Truông Mít, tỉnh Tây Ninh, tồn tại việc xây nhà trái phép trên đất nông nghiệp, sau đó giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lại được cấp cho người khác, đặt ra nhiều vấn đề về quản lý đất đai, trật tự xây dựng và trách nhiệm xử lý vi phạm ở cơ sở.
Bà Nguyễn Kim Tuyến (52 tuổi), ngụ phường Gò Dầu, tỉnh Tây Ninh cho biết, bà đứng tên giấy chứng nhận quyền sử dụng thửa đất số 473 (diện tích 172,6m2) và thửa đất số 474 (diện tích 184,8m2), cùng tờ bản đồ số 63, tại xã Truông Mít, tỉnh Tây Ninh.
Hai giấy chứng nhận quyền sử dụng đất do Chi nhánh Văn phòng đăng ký đất đai huyện Gò Dầu, tỉnh Tây Ninh (cũ) cấp ngày 7/8/2023, xác định toàn bộ diện tích là đất nông nghiệp, không có đất ở và không thể hiện căn nhà là tài sản gắn liền với đất.
Cuối tháng 11/2025, phát hiện có người xây, sử dụng nhà trên đất thuộc quyền sở hữu của mình, bà Tuyến gửi đơn đề nghị chính quyền địa phương kiểm tra, xem xét, xử lý. Tuy nhiên, hơn 4 tháng sau, bà Tuyến được Ủy ban Nhân dân xã trả lời: vụ việc nêu trên thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án, không thuộc thẩm quyền giải quyết của Ủy ban Nhân dân cấp xã.
Theo chính quyền địa phương, căn nhà trên 2 thửa đất nêu trên đã được xây dựng từ năm 2019, trước thời điểm bà Nguyễn Kim Tuyến được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Do đó, không có căn cứ xác định hành vi tự ý chiếm đoạt quyền sử dụng đất hoặc hành vi có dấu hiệu tội phạm của người sử dụng và công trình trên đất.
Tuy nhiên, hai giấy chứng nhận cấp tháng 8/2023 cho bà Nguyễn Kim Tuyến đối với 02 thửa đất số 473, 474 đều xác định các thửa đất là đất nông nghiệp và không thể hiện nhà ở và tài sản gắn liền với đất.
Trao đổi với phóng viên, ông Nguyễn Duy Khánh, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Truông Mít cho biết địa phương chưa xác định rõ chủ sở hữu căn nhà để có cơ sở xử lý. Hiện, căn nhà do người khác quản lý, sử dụng, trong khi bà Nguyễn Kim Tuyến là người đứng tên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
Theo ông Nguyễn Duy Khánh, nếu bà Tuyến muốn đưa đất trở lại mục đích sản xuất nông nghiệp thì có thể “tự xử lý” phá dỡ căn nhà trên diện tích đất của mình; trường hợp muốn tiếp tục sử dụng căn nhà, cần thực hiện thủ tục chuyển mục đích sử dụng đất theo quy định. Ông Khánh cũng thừa nhận, việc xây dựng căn nhà trên đất không phải đất ở là không đúng quy định.
Theo nội dung trả lời kiến nghị của công dân, Bí thư Đảng ủy xã Truông Mít Trần Thị Huy Hoàng cũng cho rằng đây là vụ việc có liên quan đến vấn đề tranh chấp dân sự, không có căn cứ xác định hành vi tự ý chiếm đoạt quyền sử dụng đất hoặc hành vi có dấu hiệu tội phạm của người sử dụng công trình trên 2 thửa đất.
Do đó địa phương không có cơ sở và không có thẩm quyền xử lý đối với yêu cầu của bà Nguyễn Kim Tuyến. Lãnh đạo xã Truông Mít cũng khẳng định vụ việc nêu trên thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án, không thuộc thẩm quyền giải quyết của Ủy ban Nhân dân xã.
Bà Nguyễn Kim Tuyến cho rằng nội dung trả lời của chính quyền địa phương là không thỏa đáng, chưa giải quyết đúng trọng tâm những vấn đề bà phản ánh, đồng thời chưa làm rõ trách nhiệm trong quá trình tiếp nhận, xử lý đơn thư của công dân.
Đề cao trách nhiệm của chính quyền cơ sở
Ở góc độ pháp lý, Luật sư Nguyễn Thanh Quí, Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Tây An Luật cho rằng việc phân định quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản và các quan hệ dân sự thuộc thẩm quyền của Tòa án.
Tuy nhiên, tranh chấp dân sự không loại trừ trách nhiệm của chính quyền địa phương trong kiểm tra, xem xét các dấu hiệu vi phạm pháp luật về đất đai thuộc thẩm quyền quản lý.
Theo Luật sư Nguyễn Thanh Quí, khi quyền sở hữu căn nhà còn tranh chấp và tài sản do người khác quản lý, sử dụng, người đứng tên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất không được tự ý phá dỡ. Nếu yêu cầu của công dân không thuộc thẩm quyền hoặc chưa đúng trình tự, chính quyền cần hướng dẫn cụ thể; đồng thời, các dấu hiệu vi phạm về quản lý, sử dụng đất và công trình vẫn phải được cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xem xét theo chức năng quản lý nhà nước.
Đối với vụ việc tại xã Truông Mít, Luật sư Nguyễn Thanh Quí cũng cho rằng cơ quan chức năng cần tiếp tục rà soát hồ sơ địa chính, hồ sơ cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, dữ liệu quản lý đất đai, xây dựng được bàn giao từ chính quyền cũ; làm rõ thời điểm, chủ thể hình thành từng công trình và quá trình kiểm tra, xử lý qua từng thời kỳ. Trên cơ sở đó, cần phân định nội dung thuộc quan hệ dân sự để hướng dẫn các bên giải quyết tại cơ quan có thẩm quyền.
Cũng theo Luật sư Nguyễn Thanh Quí việc giải quyết tranh chấp về quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản có thể cần đến phán quyết của Tòa án, nhưng công tác quản lý đất đai đúng mục đích, kiểm tra và xử lý vi phạm theo thẩm quyền vẫn là trách nhiệm thường xuyên của chính quyền địa phương.
Tại Hội nghị gặp gỡ, đối thoại với Bí thư Đảng ủy các xã, phường trong tỉnh về kết quả thực hiện Quy định số 11-QĐi/TW ngày 18/2/2019 của Bộ Chính trị về trách nhiệm của người đứng đầu cấp ủy trong tiếp dân, đối thoại trực tiếp với dân và xử lý phản ánh, kiến nghị của dân, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Tây Ninh Nguyễn Văn Quyết yêu cầu Bí thư Đảng ủy các xã, phường tiếp tục quán triệt, thực hiện nghiêm quy định, phát huy trách nhiệm người đứng đầu trong tiếp công dân, đối thoại và xử lý kịp thời các phản ánh, kiến nghị của người dân.
Ông Nguyễn Văn Quyết yêu cầu các đơn vị, địa phương chủ động nắm tình hình, giải quyết kịp thời các kiến nghị, phản ánh ngay từ cơ sở; tập trung xử lý dứt điểm các vụ việc tồn đọng, nhất là những vấn đề liên quan đến đất đai, bồi thường, giải phóng mặt bằng.
Đồng thời, nâng cao hiệu quả hòa giải ở cơ sở, kịp thời xử lý các mâu thuẫn, tranh chấp trong nhân dân, không để phát sinh khiếu nại, tố cáo kéo dài, vượt cấp, đông người, phức tạp, ảnh hưởng đến an ninh, trật tự.
Cùng với đó, các địa phương trên địa bàn tỉnh cần đổi mới, nâng cao hiệu quả tuyên truyền, phổ biến pháp luật về khiếu nại, tố cáo và chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, giúp người dân hiểu rõ quyền, nghĩa vụ; gắn công tác dân vận với tiếp công dân, giải quyết kiến nghị để tạo sự đồng thuận ngay từ cơ sở.
Vụ việc tại xã Truông Mít cho thấy cần nâng cao hiệu lực, hiệu quả của bộ máy chính quyền cơ sở sau sắp xếp. Kế thừa trách nhiệm quản lý không chỉ là tiếp nhận trụ sở, nhân sự, hồ sơ hành chính mà còn phải tiếp tục giải quyết công việc tồn đọng, rà soát hồ sơ qua các thời kỳ và xử lý vấn đề phát sinh trên địa bàn theo đúng thẩm quyền.
Đặc biệt, trong lĩnh vực đất đai, nếu những vi phạm không được phát hiện, ngăn chặn và xử lý kịp thời có thể sẽ kéo dài qua nhiều năm, liên quan đến nhiều chủ thể, từ đó phát sinh các quan hệ dân sự phức tạp, dẫn đến các tranh chấp và khiếu nại kéo dài.
Trong vận hành chính quyền địa phương mới, yêu cầu đặt ra không chỉ là bộ máy hoạt động thông suốt mà trách nhiệm phải được xác định rõ, công việc không bị gián đoạn, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân được bảo đảm.
Việc xử lý khách quan, đúng thẩm quyền vì thế không chỉ nhằm giải quyết một vụ việc cụ thể mà còn góp phần củng cố kỷ cương quản lý đất đai, nâng cao trách nhiệm của chính quyền cơ sở và hiệu lực, hiệu quả của bộ máy chính quyền mới./.