Từ những phần thức ăn dư thừa bị bỏ đi, những túi rác sinh hoạt chưa được phân loại từ mỗi gia đình, đến áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống xử lý chất thải rắn sinh hoạt, hành trình xây dựng thành phố sạch không chỉ đòi hỏi những giải pháp đồng bộ từ cơ quan quản lý, mà còn bắt đầu từ những thay đổi nhỏ trong thói quen sinh hoạt hằng ngày của mỗi người dân.
Khi ý thức được “kết nối,” hạ tầng thu gom, tái chế đồng bộ và các chính sách quản lý hiệu quả, chất thải không chỉ được giảm thiểu mà còn có thể trở thành nguồn tài nguyên, góp phần thúc đẩy phát triển bền vững.
Hãy bắt đầu bằng những thay đổi nhỏ
“Sống ở chung cư hơn 10 năm nay, tôi thấy dịch vụ vệ sinh khá bài bản. Nhưng chuyện phân loại rác thải của mỗi gia đình trong chung cư đến việc thu gom, xử lý rác thì vẫn còn nhiều nỗi trăn trở,” chị Nguyễn Thị Huyền, cư dân một khu chung cư trên địa bàn phường Định Công (Hà Nội) chia sẻ.
Theo chị Huyền, trong nhịp sống đô thị, việc đổ rác mỗi ngày vốn là một thói quen bình thường ở chung cư, nhưng đó cũng là lúc những bất cập trong ý thức bảo vệ môi trường hiện rõ khi nhiều loại rác sinh hoạt, từ thức ăn thừa đến các loại rác khác, hàng ngày vẫn bị bỏ chung vào đường ống thu gom.
Câu chuyện rác thải thậm chí còn trở nên xấu xí hơn khi một số khu vực, rác xuất hiện tràn lan ngoài đường, gây ô nhiễm, làm xấu mĩ quan đô thị.
Đơn cử như tại khu vực Khu đô thị mới Kim Văn - Kim Lũ (phường Định Công), người dân nơi đây thường xuyên bắt gặp những đống, điểm tập kết rác thải tự phát với đủ thứ rác thải hỗn hợp (từ rác thải hữu cơ, đến thùng xốp, chăn, đệm,...) nằm chình ình, lấn chiếm cả lòng đường, bốc mùi hôi thối.
Thông điệp trên đã đặt ra yêu cầu nhìn nhận lại cách con người sản xuất, mua sắm, sử dụng thực phẩm và xử lý chất thải, bắt đầu từ mỗi gia đình.
Để góp phần cải thiện môi trường đô thị, mới đây, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội, đã tổ chức Lễ phát động quốc gia hưởng ứng Chiến dịch Làm cho thế giới sạch hơn năm 2026 với chủ đề "Từ đĩa ăn sạch đến thành phố sạch."
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên cho biết trên cả nước, chất thải thực phẩm và chất thải hữu cơ hiện chiếm khoảng 50-70% tổng lượng rác thải sinh hoạt. Thực tế này cảnh báo rằng nếu không được phân loại, thu gom, xử lý phù hợp, lượng rác thải phát sinh hàng ngày sẽ tạo thêm sức ép cho hạ tầng đô thị, ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường sống.
Chính vì vậy, một thành phố sạch không chỉ là thành phố thu gom và xử lý tốt chất thải, mà trước hết phải là thành phố tạo ra ít chất thải hơn và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn tài nguyên. Đây cũng là tinh thần của chuyển đổi xanh và phát triển kinh tế tuần hoàn: “Giảm chất thải tại nguồn, kéo dài vòng đời sản phẩm, tái sử dụng, tái chế và thu hồi giá trị.”
Từ góc nhìn quốc tế, bà Pauline Tamesis, Điều phối viên Thường trú Liên Hợp Quốc tại Việt Nam, cho rằng thất thoát và lãng phí thực phẩm làm gia tăng biến đổi khí hậu, làm suy giảm đa dạng sinh học và khiến các hệ sinh thái bị ô nhiễm nghiêm trọng. Vì vậy, giải quyết vấn đề này là yêu cầu cấp thiết về môi trường, song cũng mở ra cơ hội cho phát triển bền vững.
Một trong những giải pháp được đại diện UNDP khuyến nghị thay đổi là cần bắt đầu từ chính mỗi gia đình, từ những lựa chọn rất gần gũi: Lên kế hoạch cho bữa ăn, mua thực phẩm vừa đủ, tận dụng thức ăn còn sử dụng được, hạn chế đồ dùng một lần và phân loại rác ngay tại nơi phát sinh. Khi những thói quen ấy được duy trì trong mỗi gia đình, trường học, cơ quan, nhà hàng và cơ sở sản xuất, lượng chất thải có thể được giảm thiểu ngay từ đầu nguồn.
Tận dụng nguyên liệu có giá trị từ chất thải
Một chai nhựa được tách riêng, một thùng carton được giữ khô hay một lon nước (vỏ là kim loại) được chuyển đến đúng điểm thu hồi có thể là những hành động nhỏ trong sinh hoạt thường ngày. Nhưng khi được thực hiện thường xuyên bởi hàng nghìn, hàng vạn người, những vật liệu tưởng chừng bỏ đi sẽ hình thành nguồn nguyên liệu có giá trị cho hoạt động tái chế.
Đây cũng là hướng tiếp cận mà Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Môi trường Đô thị Hà Nội (URENCO) đang thúc đẩy thông qua mạng lưới 100 HUB - các điểm phân loại, thu hồi chất thải tái chế gần cộng đồng.
Theo Phó Tổng Giám đốc URENCO Nguyễn Thanh Sơn, khi giấy, nhựa, kim loại và các vật liệu có khả năng tái chế bị trộn lẫn với chất thải thực phẩm, cùng với các loại rác khác, sẽ kéo theo chi phí thu gom, vận chuyển và xử lý tăng lên. Ngược lại, phân loại đúng từ nơi phát sinh sẽ giúp bảo toàn giá trị vật liệu, tiết kiệm tài nguyên tự nhiên, giảm phát thải.
Tại các điểm HUB, chất thải tái chế được tiếp nhận, phân loại, cân, ghi nhận và chuyển giao đến các đơn vị phù hợp. Bản đồ số hỗ trợ người dân tìm địa điểm tiếp nhận thuận tiện, đồng thời giúp tổ chức tuyến thu gom, theo dõi dòng vật liệu. Qua đó, mạng lưới hướng tới kết nối các khâu từ phân loại tại nguồn, thu hồi đến tái chế, đưa vật liệu trở lại phục vụ sản xuất và đời sống.
Điểm đáng chú ý của mô hình trên không chỉ nằm ở việc bổ sung địa điểm tiếp nhận rác tái chế, mà còn ở yêu cầu hình thành một chu trình rõ ràng, minh bạch. Khi người dân biết phải phân loại thế nào, chuyển rác đến đâu và vật liệu sau thu gom được đưa đi đâu, việc phân loại sẽ có thêm động lực để duy trì lâu dài. URENCO xác định tiếp tục nâng cao chất lượng vận hành các điểm HUB, bảo đảm vật liệu đã phân loại được thu gom riêng, chuyển đến đúng đơn vị tiếp nhận, đồng thời công khai, đánh giá kết quả để hoàn thiện mô hình và xem xét mở rộng trên cơ sở thực tế.
Dẫu vậy, theo giới chuyên gia môi trường, hạ tầng thu hồi chỉ phát huy hiệu quả khi có sự tham gia đồng bộ của người dân, doanh nghiệp và các cơ quan, đơn vị. Vì thế, công tác phân loại tại nguồn phải gắn với hệ thống thu gom, vận chuyển và xử lý phù hợp; chất thải hữu cơ cần được quản lý theo phương thức thích hợp, trong khi các vật liệu có thể tái chế cần được bảo đảm chất lượng để quay trở lại chuỗi sản xuất. Nếu thiếu sự liên kết giữa các khâu, nỗ lực phân loại của người dân khó phát huy đầy đủ giá trị.
Về khía cạnh chính sách, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên cho biết bộ đã tập trung hoàn thiện dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, với trọng tâm hoàn thiện chính sách quản lý chất thải theo hướng coi chất thải là nguồn tài nguyên, thúc đẩy tái chế, tái sử dụng và phát triển kinh tế tuần hoàn.
Như vậy, để hiện thực hóa những mục tiêu trên, rõ ràng trách nhiệm không thể chỉ đặt lên vai đơn vị vệ sinh môi trường. Thay vào đó, doanh nghiệp cần đổi mới công nghệ, tiết kiệm nguyên liệu, năng lượng, giảm bao bì và thiết kế sản phẩm thuận lợi cho tái sử dụng, tái chế. Các cơ quan, trường học, khu dân cư cần duy trì hoạt động làm sạch môi trường, xây dựng nếp sống xanh. Cơ quan quản lý cần hoàn thiện cơ chế, chính quyền tổ chức hệ thống thu gom đồng bộ và tăng cường kiểm tra, xử lý các hành vi vi phạm...
Từ chiếc đĩa ăn không còn thức ăn thừa đến điểm thu hồi vật liệu tái chế, hành trình xây dựng thành phố sạch đòi hỏi sự kết nối giữa ý thức cá nhân, trách nhiệm cộng đồng, hạ tầng kỹ thuật và chính sách quản lý.
Bà Pauline Tamesis nhấn mạnh sự thay đổi cần bắt đầu từ mỗi gia đình, với những lựa chọn có trách nhiệm trong từng bữa ăn và cách sử dụng thực phẩm hằng ngày. Còn với chị Nguyễn Thị Huyền, điều mong mỏi là thông điệp “Từ đĩa ăn sạch đến thành phố sạch” không chỉ dừng lại ở khẩu hiệu, mà sẽ trở thành thói quen trong đời sống hàng ngày. Khi mỗi người có trách nhiệm với lượng rác mình tạo ra, mỗi vật liệu có thể tái chế được giữ lại trong vòng tuần hoàn và mỗi mắt xích trong hệ thống quản lý chất thải vận hành hiệu quả, thành phố sẽ có thêm cơ hội giảm ô nhiễm.
Thành phố sạch không bắt đầu từ những chiến dịch lớn hay những khẩu hiệu xa vời. Thành phố sạch bắt đầu từ căn bếp của mỗi gia đình, từ cách chúng ta trân trọng thực phẩm, phân loại rác và gìn giữ không gian chung.
Tin rằng từ những thay đổi nhỏ, nếu được duy trì bằng hành động cụ thể và được "nâng đỡ" bởi một hệ thống quản lý đồng bộ, trách nhiệm, sẽ góp phần tạo nên diện mạo đô thị xanh, văn minh và đáng sống hơn./.