“Tôi vô cùng tự hào, trên cương vị Tổng thống Panama, khi có dịp đến thăm di tích lịch sử này, nơi được hun đúc từ những giá trị văn hóa và giáo dục của nhân dân đất nước Việt Nam vĩ đại.”
Đó là những dòng chữ Tổng thống Cộng hòa Panama José Raúl Mulino ghi vào sổ lưu bút tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám sáng 6/10/2026, trong chuyến thăm chính thức Việt Nam.
Hơn một tuần sau, chiều 19/10, Thủ tướng Công quốc Liechtenstein Brigitte Haas cũng bày tỏ niềm vinh dự khi được đến thăm một biểu tượng của truyền thống giáo dục, đề cao trí tuệ của Việt Nam.
Họ không phải những vị khách duy nhất. Nhiều nhà lãnh đạo nước ngoài khi đến Thủ đô Hà Nội đều dành thời gian đến thăm Văn Miếu-Quốc Tử Giám.
Sau 956 năm kể từ khi Vua Lý Thánh Tông dựng Văn Miếu và 950 năm kể từ khi Vua Lý Nhân Tông cho lập thêm trường Quốc Tử Giám, khu di tích quốc gia đặc biệt này không chỉ lưu giữ ký ức về nền giáo dục và khoa cử Việt Nam, mà còn trở thành “điểm hẹn” của ngoại giao văn hóa, nơi Việt Nam thể hiện “sức mạnh mềm,” kể câu chuyện về mình bằng ngôn ngữ của tri thức, hiền tài và bản sắc.
Sức hút từ chiều sâu lịch sử
Vậy điều gì khiến khách quốc tế xúc động trước Văn Miếu - Quốc Tử Giám?
Trước hết, đó là chiều sâu lịch sử. Quốc Tử Giám được thành lập từ năm 1076, đến nay tròn 950 năm; qua nhiều thế kỷ, nơi đây gắn liền với truyền thống giáo dục, khoa cử và đào tạo nhân tài của dân tộc Việt Nam.
Tại Vườn bia Tiến sỹ, 82 tấm bia đá ghi danh 1.304 vị Tiến sỹ đỗ đạt qua các khoa thi dưới triều Lê và Mạc. Bộ bia này đã được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu Thế giới (Chương trình Ký ức Thế giới) năm 2011.
Mỗi tấm bia không chỉ lưu danh người đỗ đạt mà còn chứa đựng những tư liệu quý giá về lịch sử khoa cử, phản ánh tư tưởng của cha ông về giáo dục, đào tạo và trọng dụng nhân tài.
Với Tổng thống Đức Frank-Walter Steinmeier - Tiến sỹ Luật và khoa học chính trị, hệ thống bia này đặc biệt thú vị khi ông đến tham quan Văn Miếu-Quốc Tử Giám trong khuôn khổ chuyến thăm cấp Nhà nước đến Việt Nam tháng 1/2024 và có cơ hội tìm hiểu về các kỳ thi Tiến sĩ ở Việt Nam thời quân chủ.
Điểm thu hút thứ hai có lẽ đó là những giá trị được lưu giữ ở đây mang tính phổ quát. Học tập, tôn trọng tri thức, đề cao người tài, tôn kính người thầy là những giá trị mà mọi quốc gia, mọi nền văn hóa đều có thể đồng cảm.
Khi Tổng thống Cộng hòa Panama Mulino tìm hiểu bức tranh “Vinh quy bái tổ” - tái hiện hành trình của các Nho sinh khi xưa, từ dùi mài kinh sử, dự thi, đỗ đạt đến ngày trở về quê hương - câu chuyện của Việt Nam trở nên gần gũi với bất cứ ai từng trân trọng việc học.
Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam Jonathan Wallace Baker nhận xét, điểm nổi bật ở Việt Nam là sự tôn trọng sâu sắc, bền bỉ dành cho giáo dục, học tập và học thuật.
Và Quốc Tử Giám là biểu hiện tiêu biểu của truyền thống ấy: di tích nhắc nhớ rằng tri thức, tài năng và trách nhiệm đạo đức từ lâu đã gắn bó mật thiết với nhau trong xã hội Việt Nam.
Điểm thu hút thứ ba của Văn Miếu-Quốc Tử Giám đối với các nhà lãnh đạo thế giới đó là một không gian thuận lợi cho đối thoại. Giữa không gian xanh mát, thanh bình và cổ kính của di tích, các cuộc tham quan thường diễn ra thong thả, thân tình, để các nhà lãnh đạo trực tiếp cảm nhận, đặt câu hỏi và chia sẻ cảm xúc - điều khó đạt được trong những cuộc gặp theo nghi thức lễ tân ngoại giao.
Trong suốt chuyến tham quan, Thủ tướng Công quốc Liechtenstein Brigitte Haas nhiều lần bày tỏ ấn tượng trước nơi kiến trúc cổ, cây xanh và những câu chuyện lịch sử cùng hòa quyện trong một không gian văn hóa đặc biệt.
Còn về chiều sâu văn hóa, theo Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam Jonathan Wallace Baker, 82 bia Tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã kể một câu chuyện rộng lớn hơn về giao lưu văn hóa, cho thấy truyền thống giáo dục Nho học đã được tiếp biến và phát triển ở Việt Nam như thế nào.
Nhờ vậy, di tích là nguồn tham chiếu giá trị để tìm hiểu mối liên hệ lịch sử giữa Việt Nam với các nền văn hóa khác ở Đông Á, đồng thời thấu hiểu bản sắc riêng của dân tộc Việt Nam.
Việt Nam kể về mình bằng biểu tượng văn hóa
Cùng đến tham quan Văn Miếu-Quốc Tử Giám song với mỗi đoàn khách cấp cao các nước, tổ chức quốc tế, nước chủ nhà Việt Nam luôn có những cách đón tiếp khác nhau với những câu chuyện văn hóa đặc sắc.
Điểm đáng chú ý là cách lựa chọn “điểm nhấn” phù hợp với từng đối tượng khách. Trưa 26/5/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm cùng Phu nhân đã đón Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Phu nhân tại di tích Văn Miếu-Quốc Tử Giám. Ngay từ cổng chính, tiếng nhã nhạc cung đình Huế vang lên đón chào; hai nhà lãnh đạo đi qua Văn Miếu Môn, Đại Trung Môn, Khuê Văn Các - biểu tượng của Thủ đô Hà Nội, Giếng Thiên Quang và khu vườn bia Tiến sỹ, rồi thưởng thức trích đoạn nhã nhạc cung đình Huế - Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Khép lại chuyến tham quan, Tổng Bí thư mời Tổng thống Macron đánh trống Sấm tại khu Thái Học - được xây dựng vào năm 2000 trên nền cũ của Quốc Tử Giám xưa.
Tiếng trống vang vọng giữa không gian linh thiêng như biểu tượng của tinh thần khai mở tri thức, đồng thời là lời khẳng định mối quan hệ hữu nghị bền chặt giữa hai quốc gia, cùng hướng tới hòa bình, phát triển và tôn vinh giá trị văn hóa.
Hay với các vị khách là các Phu nhân lãnh đạo các nước thành viên ASEAN, câu chuyện được kể bằng chất liệu gần gũi hơn. Sáng 8/6/2026, bên lề Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026, bà Đào Thị Bích Thủy - Phu nhân Thủ tướng Việt Nam Lê Minh Hưng - cùng Phu nhân Thủ tướng các nước Lào, Campuchia và Thái Lan đã tham quan trưng bày “Sĩ tử” tại khu Thái Học, nổi bật là “Vườn Trạng nguyên” giới thiệu gần 950 câu chuyện học tập của học sinh, sinh viên trên khắp mọi miền đất nước.
Được tạo nên từ tre, giấy dó, nón lá và mây tre đan, không gian ấy không chỉ lưu giữ quá khứ mà còn lan tỏa tinh thần bền bỉ, ý chí vượt khó và niềm tin của thanh niên Việt Nam trên hành trình chinh phục tri thức. Các Phu nhân cũng hào hứng trải nghiệm vẽ nón lá, thêu tay, dệt lụa - những nét đẹp kết tinh từ sự khéo léo, tinh tế của người Việt.
Ngoại giao văn hóa vì thế không dừng ở việc giới thiệu một di tích, mà là cách Việt Nam kể câu chuyện của chính mình: một dân tộc coi trọng hiếu học, trọng dụng hiền tài, tự hào về bản sắc và sẵn sàng chia sẻ những giá trị ấy với bạn bè quốc tế. Hiệu quả của cách tiếp cận này được phản ánh ngay trong cảm nhận của các vị khách.
Lưu lại những cảm xúc về chuyến thăm Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Phu nhân Tổng thống Panama, Maricel Cohen de Mulino viết: “Xin chân thành cảm ơn sự đón tiếp chu đáo và những chia sẻ đầy ý nghĩa của các bạn về chuyến tham quan này. Việt Nam luôn ở trong trái tim chúng tôi.”
Từ “thông điệp mềm” đến trách nhiệm tiếp nối
Trong bối cảnh thế giới có nhiều biến động, cạnh tranh ảnh hưởng gia tăng, việc Việt Nam chọn thúc đẩy ngoại giao văn hóa cho thấy Việt Nam sẵn sàng hợp tác với mọi quốc gia trên nền tảng của giá trị truyền thống, chủ quyền và niềm tự tôn văn hóa.
Văn Miếu-Quốc Tử Giám, nơi tôn vinh trí tuệ và hiền tài, đạo học Việt Nam, là minh chứng cho định hướng phát triển dựa trên tri thức và giáo dục, một chiến lược bền vững, độc lập giữa một thế giới nhiều bất định.
Đối với các vị khách quốc tế, việc được đón tiếp tại một không gian văn hóa - giáo dục linh thiêng bậc nhất của Việt Nam, thay vì chỉ giới hạn trong dinh thự hay hội trường, cho thấy một chiều sâu khác trong quan hệ giữa các nước.
Đó không chỉ là sự gắn kết về lợi ích chiến lược, mà còn là sự đồng hành về giá trị, tri thức và chiều sâu tinh thần. Sự hiện diện của Tổng thống Pháp Macron tại đây cho thấy cách tiếp cận châu Á bằng tôn trọng và đối thoại.
Còn với mong muốn của Thủ tướng Brigitte Haas rằng nơi này sẽ tiếp tục “truyền cảm hứng, vun đắp trí tuệ và tinh thần học hỏi cho các thế hệ mai sau” đã khẳng định giá trị và sức lan tỏa vượt ra ngoài khuôn khổ một chuyến thăm.
Trả lời phỏng vấn tại Triển lãm ảnh “Từ di sản đến ngoại giao văn hóa” do Thông tấn xã Việt Nam chủ trì, phối hợp với Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu-Quốc Tử Giám tổ chức chiều 11/11/2026, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam Jonathan Wallace Baker nhận định: Văn Miếu-Quốc Tử Giám là biểu tượng văn hóa, giáo dục của Việt Nam và là nơi được nhiều nhà lãnh đạo cấp cao, chính khách quốc tế lựa chọn trong các chuyến thăm.
Điều này cho thấy giá trị của khu di sản không chỉ mang tầm vóc quốc gia mà còn có ý nghĩa đối với việc thúc đẩy ngoại giao văn hóa, thể hiện sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam, qua đó truyền tải hình ảnh, văn hóa Việt Nam tới cộng đồng quốc tế.
Năm 2026 là năm hội tụ nhiều dấu mốc: 950 năm Quốc Tử Giám, 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất và 50 năm quan hệ hợp tác giữa UNESCO và Việt Nam.
Theo ông Jonathan Wallace Baker, Việt Nam luôn là đối tác có trách nhiệm, ngày càng góp phần định hình chương trình nghị sự khu vực và toàn cầu của UNESCO, đóng góp kinh nghiệm và quan điểm vào các thảo luận văn hóa toàn cầu, trong đó có Đối thoại châu Á-Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực năm 2026; sáng kiến của Việt Nam về Thập kỷ quốc tế về Văn hóa vì sự phát triển bền vững (2027-2036) càng thể hiện vai trò ấy. Nếu những chuyến thăm Văn Miếu-Quốc Tử Giám là ngoại giao văn hóa bằng trải nghiệm ở cấp song phương, thì các sáng kiến này là ngoại giao văn hóa bằng đóng góp ở diễn đàn đa phương; hai tầng ấy bổ sung, củng cố lẫn nhau.
Uy tín đó có nền tảng từ chính trong nước. Truyền thống trọng học không chỉ được tôn vinh trên bia đá mà đang được tiếp nối bằng chính sách.
Ông Baker nêu các bước đi quan trọng như Luật Nhà giáo năm 2025, Nghị quyết số 71-NQ/TW, chính sách miễn học phí tại các trường công lập và mở rộng mô hình học 2 buổi/ngày; hiện Việt Nam có 6 thành phố tham gia Mạng lưới Thành phố học tập toàn cầu của UNESCO và đã thành lập Ghế Chủ nhiệm UNESCO đầu tiên tại Trường Đại học VinUni.
Theo ông, những bước phát triển này cho thấy cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong việc tôn vinh nhà giáo, mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng, thúc đẩy học tập suốt đời và tăng cường hợp tác học thuật quốc tế - tức là tinh thần trọng học, trọng hiền tài của Quốc Tử Giám đang được hiện thực hóa trong bối cảnh mới.
Tuy nhiên, di sản chỉ thực sự sống khi được thực hành mỗi ngày. Trưởng Đại diện UNESCO cho rằng, với những di tích như Quốc Tử Giám, nơi đây không chỉ để các vị khách quốc tế, học sinh, sinh viên đến tham quan, mà còn được tiếp cận lịch sử, học hỏi từ truyền thống và đưa ra góc nhìn, sự sáng tạo của riêng mình.
Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nơi được “hun đúc từ những giá trị văn hóa và giáo dục” không chỉ thuộc về quá khứ. Sau hơn 950 năm, những giá trị đó vẫn tiếp tục được trao truyền trong đời sống văn hóa, giáo dục Việt Nam, và lặng lẽ, bền bỉ lan tỏa tới bạn bè năm châu - đúng như cách ngoại giao văn hóa Việt Nam vẫn lựa chọn./.