Nằm trên vùng đất Hải Dương xưa, nay thuộc xã Mao Điền, thành phố Hải Phòng, Văn Miếu Mao Điền là một trong những công trình văn hóa, lịch sử tiêu biểu, gắn liền với truyền thống hiếu học và khoa bảng của dân tộc.
Với quy mô lớn thứ hai cả nước, chỉ sau Văn Miếu-Quốc Tử Giám, di tích không chỉ lưu giữ những dấu ấn của nền giáo dục Nho học mà còn là nơi tôn vinh các bậc hiền tài, góp phần bồi đắp truyền thống trọng đạo học của các thế hệ hôm nay và mai sau.
Dấu ấn trung tâm giáo dục, khoa bảng xứ Đông
Văn Miếu Mao Điền được khởi dựng từ thời Lê Sơ, vào thế kỷ XV, tại xã Vĩnh Lại, huyện Đường An (nay thuộc huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương trước đây). Cùng thời kỳ này, trường thi Hương trấn Hải Dương cũng được xây dựng tại Mao Điền. Dấu tích của trường thi xưa hiện còn lưu lại qua địa danh cánh đồng Tràng.
Theo các nguồn tư liệu, từ một trường thi của địa phương, trường thi Hương trấn Hải Dương dần phát triển thành trường thi cấp quốc gia dưới triều nhà Mạc. Đặc biệt, trong thời kỳ này, Mao Điền được lựa chọn là địa điểm tổ chức 4 kỳ thi Hội, khẳng định vị thế quan trọng của vùng đất trong hệ thống giáo dục, khoa cử đương thời.
Đến thời Tây Sơn (1788-1802), Văn Miếu được di chuyển từ xã Vĩnh Lại, huyện Đường An về xã Mao Điền và hợp nhất với trường thi. Sự kết hợp này đã hình thành một trung tâm văn hóa, giáo dục lớn, có vai trò quan trọng trong việc đào tạo, tuyển chọn nhân tài cho đất nước.
Từ vị trí là trường thi riêng của trấn Hải Dương, Mao Điền dần trở thành trường thi của cả một vùng rộng lớn, thu hút sỹ tử từ trấn Hải Dương và các khu vực phía Đông thành Thăng Long về dự thi. Nơi đây đã góp phần đào tạo hàng nghìn nhân tài, đóng góp quan trọng vào sự phát triển của đất nước dưới các triều đại phong kiến.
Một trong những dấu ấn tiêu biểu gắn với truyền thống khoa bảng của Văn Miếu Mao Điền là khoa thi năm Ất Mùi (1535). Tại kỳ thi này, Nguyễn Bỉnh Khiêm đỗ đầu cả ba kỳ thi Hương, thi Hội và thi Đình, sau đó được triều đình phong tặng danh hiệu Trạng nguyên. Thành tích của ông trở thành niềm tự hào về tinh thần hiếu học, ý chí lập thân và khát vọng thành tài của các thế hệ người dân xứ Đông.
Nơi tôn vinh các bậc hiền tài đất Việt
Văn Miếu Mao Điền là nơi thờ Đức Thánh Khổng Tử và 8 vị đại khoa, danh nhân tiêu biểu của dân tộc. Đây đều là những nhân vật có đóng góp nổi bật trên các lĩnh vực giáo dục, văn hóa, y học, chính trị và quân sự, góp phần làm rạng danh nền văn hiến Việt Nam.
Tám vị danh nhân được thờ phụng tại Văn Miếu gồm Nhà giáo Chu Văn An; Lưỡng quốc Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi; Nhập nội hành khiển, Tiến sỹ Phạm Sư Mệnh; Đại danh y, Thiền sư Tuệ Tĩnh; Anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi; Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm; Thần toán Việt Nam, Tiến sỹ Vũ Hữu và nữ Tiến sỹ Nguyễn Thị Duệ.
Việc thờ phụng các bậc hiền tài không chỉ thể hiện lòng thành kính, tri ân đối với những người có công với đất nước mà còn gửi gắm thông điệp về vai trò của tri thức, đạo đức và tài năng trong sự nghiệp dựng nước, giữ nước. Đặc biệt, sự hiện diện của nữ Tiến sỹ Nguyễn Thị Duệ tại Văn Miếu còn là minh chứng cho tinh thần vượt khó, ý chí học tập và khát vọng khẳng định tài năng của người phụ nữ Việt Nam trong xã hội phong kiến.
Một trong những giá trị nổi bật của di tích là hệ thống bia đá đề danh 643 Tiến sỹ Nho học trấn Hải Dương trong giai đoạn 1075-1919. Những tấm bia không chỉ lưu danh các bậc hiền tài mà còn phản ánh truyền thống trọng dụng nhân tài, coi trọng giáo dục của các triều đại phong kiến. Qua đó, các thế hệ hôm nay có thêm cơ sở tìm hiểu về lịch sử khoa bảng, đồng thời được khích lệ noi gương tiền nhân, nỗ lực học tập và cống hiến cho quê hương, đất nước.
Lưu giữ kiến trúc cổ và phát huy giá trị di sản
Trải qua nhiều biến động của lịch sử và thời gian, Văn Miếu Mao Điền đã được trùng tu, tôn tạo nhiều lần nhưng vẫn lưu giữ những dấu ấn kiến trúc cổ cùng không gian văn hóa tâm linh đặc trưng. Quần thể di tích hiện có nhiều hạng mục như miếu thổ cờ, Văn Miếu môn, nhà bia Tiến sỹ, hai nhà bia, lầu chuông, gác trống, nhà Đông vu, nhà Tây vu, bái đường, hậu cung và nhà Khải thánh.
Các công trình được bố trí trong không gian trang nghiêm, hài hòa, góp phần tạo nên diện mạo kiến trúc đặc trưng của một Văn Miếu truyền thống. Bên cạnh giá trị kiến trúc, hệ thống bia đá, các di vật và những hoạt động tín ngưỡng, lễ hội được duy trì tại đây đã tạo nên kho tàng di sản văn hóa vật thể và phi vật thể phong phú.
Năm 1992, Văn Miếu Mao Điền được công nhận là Di tích Lịch sử, văn hóa cấp quốc gia. Từ năm 2002 đến 2016, di tích tiếp tục được đầu tư tu bổ, tôn tạo, góp phần gìn giữ và phát huy những giá trị lịch sử, kiến trúc vốn có.
Năm 2017, Văn Miếu Mao Điền được xếp hạng Di tích Quốc gia Đặc biệt. Đến tháng 12/2024, nơi đây tiếp tục được công nhận là Khu du lịch cấp tỉnh, tạo thêm cơ sở để phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch văn hóa, lịch sử.
Không chỉ là điểm đến tham quan, tìm hiểu lịch sử, Văn Miếu Mao Điền còn là địa chỉ khuyến học, khuyến tài có ý nghĩa đặc biệt đối với người dân địa phương. Hằng năm, di tích thu hút hàng vạn lượt khách đến tham quan, dâng hương, tưởng nhớ các bậc tiền nhân và tìm hiểu truyền thống khoa bảng của vùng đất xứ Đông.
Lễ hội Văn Miếu Mao Điền được tổ chức hai kỳ mỗi năm, trong đó lễ hội mùa Xuân là lễ chính, diễn ra vào ngày 18/2 âm lịch. Đây là dịp để nhân dân và du khách tưởng nhớ, tri ân các bậc hiền tài, đồng thời tôn vinh truyền thống hiếu học, tinh thần tôn sư trọng đạo và đạo lý uống nước nhớ nguồn.
Thông qua các nghi lễ truyền thống và hoạt động văn hóa, giáo dục, lễ hội góp phần lan tỏa những giá trị tốt đẹp của đạo học, khơi dậy niềm tự hào về truyền thống khoa bảng quê hương. Đặc biệt, các hoạt động khuyến học, khuyến tài tại di tích còn tạo động lực để thế hệ trẻ tiếp nối tinh thần hiếu học, không ngừng rèn luyện tri thức, đạo đức và năng lực sáng tạo.
Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, khoa học và kiến trúc, Văn Miếu Mao Điền không chỉ là biểu tượng cho truyền thống hiếu học của trấn Hải Dương xưa mà còn là di sản quý báu của thành phố Hải Phòng hôm nay. Việc bảo tồn, phát huy giá trị di tích góp phần gìn giữ mạch nguồn văn hiến dân tộc, đồng thời đưa truyền thống trọng đạo học, tôn vinh hiền tài tiếp tục lan tỏa trong đời sống đương đại./.
Văn Miếu Bắc Ninh: Biểu tượng của truyền thống hiếu học
Văn Miếu Bắc Ninh là biểu tượng sống động của truyền thống trọng học, trọng nhân tài, nhắc nhở mỗi người không ngừng học tập, rèn luyện, góp sức xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.
