Những tưởng sau khi báo chí lên tiếng sẽ không còn chuyện những cây chè Santuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi ở xã Suối Giàng ở huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Báibị đánh bật gốc, theo đoàn xe tải xuống núi để làm cây cảnh cho những đại giathích chơi “hàng độc.”
Rừng chè cổ thụ sẽ được bảo vệ, chăm sóc và truyền lại cho con cháu đời sau.Tiếc rằng vùng chè cổ thụ quý giá mà thiên nhiên “hảo tâm” ban tặng cho vùng đấtnói trên đang tiếp tục bị giảm trầm trọng cả về số lượng và chất lượng. Nguyênnhân một phần do cây quá già cỗi, phần lớn là do bị mối ăn vào thân, vào cànhkhiến cây bị chết. Nhiều người e ngại, với tốc độ chè chết như hiện nay, chẳngbao lâu nữa, thương hiệu chè San tuyết nơi đây chỉ còn là câu chuyện cổ tích.
Người dân tộc Mông ở Suối Giàng gọi mảnh đất nơi mình đang sinh sống là Cổngtrời, là vùng đất có độ cao 1.400m so với mực nước biển, nơi đây khí hậu tronglành, quanh năm mây mù giăng kín lối đi... Từ lâu, Suối Giàng đã được vinh danhbởi rừng cây chè San tuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi đã làm nên thương hiệu chocả ngành chè Yên Bái.
Theo thống kê chưa đầy đủ, diện tích chè Suối Giàng hiện có gần 400ha, trongđó chè cổ thụ có gần 40.000 gốc từ 100-300 tuổi. Đặc biệt, trong đó có cây chèđược xếp vào danh sách một trong sáu cây chè thủy tổ của thế giới. Hàng năm,toàn xã thu hái được khoảng 500 tấn chè búp tươi, bán với giá trung bình10.000đồng/kg, thu về cho bà con trong xã trên 5 tỷ đồng. Nhờ vậy, đời sống bàcon trong xã ngày càng nâng lên, nhiều gia đình thoát nghèo bền vững từ nhữngcây chè cổ thụ này.
Ông Vàng A Dao, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Suối Giàng dẫn chúng tôi lên khuBản Mới, một trong những bản có diện tích chè San tuyết cổ thụ lớn nhất xã. Ngaybên đường đi, chẳng khó để bắt gặp hình ảnh những cây chè cổ thụ bị mục nát domối gặm nhấm, nhiều chỗ có 3-4 cây cạnh nhau đều bị chết. Đi sâu vào khu quyhoạch vùng chè cổ thụ, hình ảnh nhũng chè cổ thụ chết càng dễ gặp hơn. Đa số cáccây chè cổ thụ đều bị mối ăn, nhiều cây bị mối ăn hết phần gốc xông lên tậnngọn.
Quan sát những cây chè bị mối ăn cho thấy, ban đầu chúng ăn phía gốc rồi chạydọc lên thân cây, những đường mối đi như những sợi chỉ kéo dài từ gốc lên đếntận ngọn. Nhiều cây chè bị mối ăn chỉ còn lại 4-5 cành, nhưng những cành nàycũng đang bị mối ăn và nằm chờ chết. Khi một cây bị mối ăn cho đến chết hẳn thìchúng lại “hành quân” sang ăn cây khác. Vì thế, diện tích cây chè San tuyết cổthụ bị mối ăn đang tăng dần theo cấp số nhân.
Ông Dao cho biết tình trạng mối xông chè cổ thụ đã xuất hiện hơn chục năm nay,nhưng ba năm trở lại đây, chè chết ngày càng nhiều hơn. Nguyên nhân là do ngườidân chăn thả gia súc khiến cỏ ở quanh gốc chè chết hết, do đó không giữ được độẩm nên vô tình tạo cơ hội cho mối phát triển và ăn vào gốc chè. Theo thống kêchưa đầy đủ, diện tích chè bị mối ăn khoảng 30ha, tập trung nhiều ở thôn BảnMới, thôn Giàng B và một số khu khác.
Gặp người đàn ông đang hái búp trên cây cây chè cổ thụ hơn 200 tuổi, hỏi thămđược biết ông là Tráng A Sang, 54 tuổi, ở thôn Bản Mới. Tay chỉ vào cành lớnnhất đang bị sần sùi, mục rỗng, giọng ông Sang chua chát: “ Mối ăn đấy. Mối ănhết gốc rồi chuyển lên cành, lên ngọn cây... Nó ăn thế này thì mình lấy gì màăn.”
Theo ông Sang, năm 2009, gia đình ông có 219 gốc chè San tuyết cổ thụ thì giờchỉ còn khoảng 190 cây. Hiện, những cây này đều bị ảnh hưởng bởi mối, nhiều câyđã bị mối bị ăn lên tới ngọn. Vì vậy, búp chè của những cây này không còn mậpnhư trước đây, nên năng suất và chất lượng của chè bị giảm là điều dễ hiểu.
Ở xã Suối Giàng, người dân sống chủ yếu dựa vào cây chè, thu nhập của nhiều giađình sống dựa hoàn toàn vào những gốc chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi này. Bởivậy, nạn chè cổ thụ bị chết do mối ăn đang là bài toán khó mà chính quyền địaphương và người dân vẫn đang loay hoay tìm lời giải.
Ông Vàng A Dao kể lại, năm 2011, trước tình trạng chè chết, một số người dân đãtự mua thuốc diệt mối để phun thẳng vào chỗ mối ăn ở trên thân và cành cây. Saumột thời gian kiểm tra thấy cây không bị mối ăn tiếp nữa. Người dân Suối Giàngvui mừng vì “bài toán” mối ăn chè đã được giải một cách dễ dàng. Nhưng, khi“thành tích” này được báo cáo lên xã, xã báo lên huyện thì cán bộ phòng nôngnghiệp huyện Văn Chấn lại vội vàng lên tận nơi khuyên bà con không nên dùngthuốc để diệt mối. Cán bộ giải thích, làm như thế sẽ ảnh hưởng đến chất lượngchè, ảnh hưởng đến thương hiệu chè San tuyết Suối Giàng.
Còn nhớ, cách đây không lâu, thương hiệu chè San tuyết nức tiếng nơi đây đã từngnhận một bài học cay đắng. Khi thương hiệu chè Suối Giàng đang nổi tiếng khắpnơi thì giá bán của loại chè này cũng rất cao, người tiêu dùng ưa chuộng. Nhưngvì lợi nhuận kinh doanh trước mắt, nhiều thương lái đã pha với các loại chètrung du để bán khiến người tiêu dùng không còn phân biệt được đâu là thật, đâulà giả. Vậy nên, có thời gian khá dài, thương hiệu chè Suối Giàng không còn đượcthị trường ưa chuộng như trước, khiến người trồng chè ở Suối Giàng gặp khó khăntrong thời gian khá dài.
Mấy năm gần đây, chè San tuyết Suối Giàng đang dần lấy lại thương hiệu củamình bằng sản phẩm chè sạch với chất lượng đặc biệt không thế lẫn với bất cứloại nào. Vậy nên, khi cán bộ khuyến cáo nhân dân không dùng thuốc để diệt mốithì ai cũng nghe vì không muốn làm ảnh hưởng đến thương hiệu chè San tuyết mộtlần nữa.
Về vấn đề này, ông Nguyễn Văn Toản, Trưởng phòng Nông nghiệp và Phát triển Nôngthôn huyện Văn Chấn cho biết huyện đã phối hợp với các ngành chức năng và tổchức khoa học nông nghiệp đi khảo sát thực tế nhằm tìm ra biện pháp thích hợp đểcứu lấy những gốc chè cổ. Tuy nhiên, sự hợp tác này mới chỉ dừng lại ở mứcnghiên cứu và chưa có giải pháp hữu hiệu nào được đưa ra.
Trước tình hình này, ông Toản khuyến cáo, để hạn chế mối ăn, bà con nên chủđộng trồng dặm những cây con vào vị trí cây chết; chăm sóc tốt các cây chè cổcòn lại; không nên chăn thả gia súc vào rừng chè cổ thụ và tìm cách giữ ẩm chođất nơi xung quanh gốc chè…
Trong khi chờ đợi cấp trên tìm ra biện pháp hữu hiệu để khắc phục tình trạngnày, thì hàng ngày, người dân nơi đây chỉ biết đưa ánh mắt xót xa nhìn “câyvàng” của mình chết dần chết mòn mà chẳng làm gì được. Tại đây, vẫn còn đó nhữnglời khẩn cầu tha thiết mong cứu lấy rừng chè San tuyết cổ thụ nổi tiếng nơi Cổngtrời./.
Trung Kiên (TTXVN)