Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn do báo Thể thao và Văn hóa (Thông tấn xã Việt Nam) sáng lập, tổ chức thường niên từ năm 2020 nhằm trao cho các sáng tác, trình diễn nghệ thuật xuất sắc “của thiếu nhi” hoặc “vì thiếu nhi.”
Bước sang mùa giải thứ 7 - năm 2026, Dế Mèn tiếp tục cho thấy sức sống của một giải thưởng uy tín trong đời sống văn học nghệ thuật.
Không chỉ giữ được chất lượng chuyên môn, Dế Mèn năm nay còn đánh dấu định hướng nâng tầm rõ nét, phù hợp với tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới.
Hệ sinh thái văn hóa nghệ thuật dành cho thiếu nhi
Từ 146 tác phẩm được xem xét, thẩm định, Hội đồng giám khảo đã lựa chọn Top 10 chung khảo ở nhiều loại hình sáng tạo như truyện dài, thơ, hội họa, truyện tranh, nhạc kịch, hoạt hình và mô hình sáng tạo đa nền tảng. Đáng chú ý, mùa giải thứ 7 ghi nhận sự góp mặt nổi bật của 4 tác giả thiếu nhi trong Top 10 chung khảo.
Theo nhà thơ Trần Đăng Khoa, Chủ tịch Hội đồng giám khảo, số lượng tác phẩm tham gia dự giải năm nay khá lớn, chất lượng tương đối đồng đều, xuất hiện nhiều tác phẩm hay dành cho thiếu nhi.
Bên cạnh tên tuổi quen thuộc như Nguyễn Ngọc Thuần hay Tạ Huy Long, mùa giải còn có thêm nhiều tác giả mới, đặc biệt là cây bút, họa sỹ nhí với những sáng tạo giàu trí tưởng tượng và cá tính nghệ thuật riêng.
Ở mùa giải thứ 7, Dế Mèn tiếp tục khẳng định độ mở của mình khi vượt lên giới hạn văn chương truyền thống. Sự xuất hiện của vở nhạc kịch “Phép màu của Kurt”, series hoạt hình Wolfoo cùng hệ sinh thái sáng tạo số trong Top 10 chung khảo cho thấy giải thưởng ngày càng tiệm cận đời sống sáng tạo đương đại, mở rộng sang các lĩnh vực khác như sân khấu, điện ảnh, hoạt hình và các nền tảng số.
Nhà phê bình văn học Văn Giá nhận định sự phong phú về loại hình sáng tạo tham gia dự giải là dấu hiệu cho thấy uy tín ngày càng được khẳng định. Việc thu hút đông đảo nghệ sỹ thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau cũng phản ánh sức lan tỏa và vị thế ngày càng rõ nét của giải thưởng trong đời sống văn học nghệ thuật dành cho thiếu nhi.
Không chỉ đa dạng về hình thức, các tác phẩm năm nay còn phản ánh hơi thở của đời sống hiện đại với những vấn đề như trí tuệ nhân tạo, công nghệ số hay mối quan hệ giữa con người với thế giới công nghệ.
Tuy vậy, các sáng tác vẫn giữ được giá trị cốt lõi của văn học nghệ thuật thiếu nhi là nuôi dưỡng cảm xúc, trí tưởng tượng và giá trị nhân văn.
Nhà phê bình Văn Giá nhận định trong bối cảnh AI và công nghệ ngày càng tham gia sâu vào đời sống sáng tạo, việc giữ được "chất người" trong nghệ thuật là điều đặc biệt quan trọng. Các tác phẩm tham dự Dế Mèn năm nay đã phần nào phản ánh được tinh thần ấy: cập nhật với thời đại nhưng không đánh mất giá trị nhân văn.
Một điểm nhấn khác của mùa giải thứ 7 là định hướng "nâng tầm" giải thưởng theo tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Chỉ thị 04-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới.
Dế Mèn không chỉ dừng lại ở việc phát hiện và tôn vinh các sáng tạo "của thiếu nhi" hay "vì thiếu nhi," còn hướng tới mục tiêu xây dựng một hệ sinh thái văn hóa - nghệ thuật dành cho trẻ em trong kỷ nguyên số. Điều này đồng nghĩa với việc thúc đẩy những tác phẩm giàu tiềm năng trở thành các sản phẩm công nghiệp văn hóa có khả năng lan tỏa rộng rãi trong xã hội, góp phần xây dựng văn hóa đọc và đời sống tinh thần cho thế hệ trẻ.
Họa sỹ Thành Chương đánh giá các tác phẩm đoạt giải năm nay đều có cá tính riêng, không tạo cảm giác trùng lặp hay chung chung. Mỗi tác phẩm mang một dấu ấn khác biệt, tạo nên sự đa dạng và phong phú như “một vườn cây trái sum suê với nhiều hoa thơm, cỏ lạ.” Đây là thành công đáng ghi nhận của mùa giải, bởi thông qua đó, tình yêu nghệ thuật được nuôi dưỡng và nhiều tài năng sáng tạo được phát triển.
Trong bối cảnh, văn hóa được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị và xã hội, hành trình "nâng tầm" của Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn cũng cho thấy kỳ vọng: đầu tư cho thiếu nhi hôm nay chính là đầu tư cho nền tảng văn hóa và sức sáng tạo của tương lai.
Dấu ấn của các tác giả nhí
Trong số các tác phẩm lọt vào chung khảo năm nay có 4 tác giả nhỏ tuổi với nhiều dấu ấn sáng tạo riêng. Bộ tranh “Tiếng nói đại dương” của họa sỹ nhí Nguyễn Minh Quân (11 tuổi) mở ra một thế giới biển cả bằng trí tưởng tượng giàu cảm xúc và tư duy quan sát đặc biệt của một cậu bé yêu khoa học, thiên nhiên và hội họa.
Nguyễn Minh Quân sớm bộc lộ khả năng đọc từ khi mới hơn 2 tuổi. Cùng với niềm yêu thích sách vở, cậu bé dần hình thành đam mê đặc biệt với khoa học, thiên nhiên, đại dương và hội họa. Những chủ đề về thế giới tự nhiên, các loài sinh vật biển hay môi trường sống luôn thu hút sự quan tâm của em và trở thành nguồn cảm hứng trong nhiều sáng tác.
Trong hội họa, Minh Quân theo đuổi phong cách trừu tượng, sử dụng màu sắc, đường nét và hình khối để thể hiện cảm xúc, suy nghĩ cũng như góc nhìn riêng về thế giới xung quanh. Qua từng bức tranh, cậu bé tái hiện vẻ đẹp của thiên nhiên và bày tỏ sự quan tâm tới môi trường, sự sống dưới đại dương, mối quan hệ giữa con người với tự nhiên. Những sáng tác cho thấy trí tưởng tượng phong phú, khả năng quan sát tinh tế cùng tư duy giàu cảm xúc của một họa sĩ nhỏ tuổi yêu khoa học và khám phá thế giới.
Nguyễn Minh Quân cho biết, trong bộ tranh “Tiếng nói đại dương,” em tâm đắc nhất tác phẩm “Ánh sáng dưới đáy biển sâu,” lấy cảm hứng từ loài cá lồng đèn sống ở nơi không có ánh sáng mặt trời, song vẫn có khả năng tự phát sáng để săn mồi, duy trì nòi giống và giúp các loài cá khác tránh bị lạc giữa bóng tối đại dương. Hình ảnh chú cá lồng đèn sinh ra ở nơi tối tăm nhất lựa chọn bơi lên gần mặt biển để được nhìn thấy ánh sáng mặt trời trước khi chết vì chênh lệch áp suất mang ý nghĩa biểu tượng cho niềm tin vào những điều tốt đẹp và khát vọng hướng tới “ánh sáng chân lý.”
Tác giả nhỏ tuổi chia sẻ em vẽ tranh như một cách để “đại dương lên tiếng” đồng thời học cách lắng nghe thế giới biển qua từng sinh vật. Quá trình tìm hiểu đại dương giúp Minh Quân nhận ra vẻ đẹp, sự mong manh của thế giới dưới nước. Những bức tranh trở thành cách em ghi lại trí tưởng tượng, cảm xúc và những điều học được từ biển cả, như những “câu chuyện nhỏ” mà đại dương gửi tới con người.
Trong khi đó, bộ tranh “Việt Nam qua nét vẽ của Hải Nam” của họa sĩ nhí Nguyễn Đăng Hải Nam lại mang đến góc nhìn giàu cảm xúc về văn hóa và đời sống Việt Nam. Từ làng nghề Sơn Đồng, phố cổ Hà Nội, chợ nổi miền Tây đến khoảng lặng của biển hay không gian thiền viện, các tác phẩm đều thể hiện sự quan tâm tới giá trị truyền thống, di sản dân tộc cũng như khả năng quan sát tinh tế về ánh sáng, không gian.
Bản thảo tranh truyện “Những câu chuyện về công tử mơ mộng” cùng chùm tác phẩm về chú mèo của Lê Nhã Uyên (10 tuổi) gây ấn tượng bằng lối kể hồn nhiên, hài hước. Nhân vật chính là một chú mèo luôn tự nhận mình là “anh hùng,” “chàng mèo chính hiệu” với vẻ ngoài oai phong lẫm liệt, nhưng sau cùng đã nhận ra giá trị của sự dịu dàng, tình yêu thương. Từ những câu chuyện giản dị, tác phẩm gửi gắm thông điệp về sự tử tế, khả năng vượt qua chính mình cũng như ý nghĩa của tình yêu thương gia đình. Những bài học về sự trưởng thành được kể bằng giọng điệu hồn nhiên, gần gũi với độc giả nhỏ tuổi.
Chia sẻ về tác phẩm, Lê Nhã Uyên cho biết em luôn tưởng tượng mình là một chú mèo, đi tìm lý do bênh vực loài vật này mỗi khi chúng gây ra những tình huống lộn xộn. Qua câu chuyện của mình, em muốn nói rằng, dù những chú mèo đôi khi trông ngốc nghếch, nhưng nếu đặt mình vào vị trí của chúng, ta có thể hiểu được nguyên nhân đằng sau hành động ấy. Nếu mèo làm vỡ hay phá đồ trong nhà thì không hẳn vì nghịch ngợm, mà có thể chúng nghĩ những món đồ đó sẽ gây nguy hiểm cho chủ và chỉ đang cố gắng bảo vệ người mình yêu quý. Vì vậy, thay vì quát mắng, mọi người nên vui vẻ, kiên nhẫn tìm cách thấu hiểu.
Cũng lọt vào Top 10 chung khảo, bản thảo tập thơ “Bác sách bụng to” của Vũ Ngọc Diệp, 11 tuổi hấp dẫn bạn đọc bởi được viết tay hoàn toàn bằng nét bút mực tím, từ nội dung đến bìa sách và tranh minh họa đều do chính tác giả nhí thực hiện. Đây cũng là món quà đặc biệt cô bé dành tặng ông ngoại, người đã nuôi dưỡng trong em tình yêu với thiên nhiên, sách vở, trí tưởng tượng qua những lần dắt đi leo núi, kể chuyện, làm thơ và kiên nhẫn trả lời mọi câu hỏi trẻ thơ.
Có thể nói, bước sang mùa thứ 7, Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn đã trở thành điểm hẹn sáng tạo của văn học nghệ thuật dành cho trẻ em, góp phần nuôi dưỡng trí tưởng tượng, lòng nhân ái và tình yêu văn hóa trong thế hệ trẻ. Từ sân chơi này, nhiều tài năng nhỏ tuổi được phát hiện, khích lệ và từng bước chắp cánh cho hành trình sáng tạo trong tương lai./.
Tranh truyện, hoạt hình, nhạc kịch góp mặt trong Top 10 Giải thưởng Dế Mèn