Khu vực vùng núi, trung du Bắc Bộ và Thủ đô Hà Nội đang trải qua đợt nắng nóng gay gắt với nhiệt độ phổ biến từ 35-38°C, có nơi vượt ngưỡng. Đáng chú ý, nhiệt độ cảm nhận ngoài trời tại đô thị có lúc chạm mức kỷ lục 50°C. Dưới "chảo lửa" này, sinh kế và sức khỏe của hàng triệu lao động làm việc ngoài trời đang bị đe dọa nghiêm trọng.
Một nghiên cứu mới đây mang tên “An sinh xã hội thích ứng cho người lao động tiếp xúc với nắng nóng cực đoan” do Viện Phát triển bền vững (Đại học Kinh tế Quốc dân) phối hợp với Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tại Việt Nam thực hiện đã chỉ ra những khoảng trống trong chính sách bảo vệ nhóm yếu thế, đồng thời cảnh báo về một rủi ro an sinh xã hội hoàn toàn mới.
Gánh nặng "kép" bủa vây
Phân tích dữ liệu từ 156 trạm khí tượng trên toàn Việt Nam giai đoạn 1961–2025 đã xác nhận một xu hướng không thể đảo ngược: các đợt nắng nóng đang gia tăng rõ rệt về cả tần suất, cường độ lẫn phạm vi không gian. Đặc biệt, tại các đô thị lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, quá trình đô thị hóa nhanh chóng, hiệu ứng đảo nhiệt đô thị và ô nhiễm không khí đang đẩy người lao động vào một môi trường làm việc vô cùng khắc nghiệt.
Tại Hà Nội, nhiệt độ tối đa có xu hướng tăng đều đặn từ 0.03°C đến 0.07°C mỗi năm. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, mức tăng ghi nhận là 0.023°C mỗi năm, nhưng sự kết hợp giữa nắng nóng và độ ẩm cực kỳ cao kéo dài suốt mùa khô đã gây ra áp lực sinh lý cực lớn. Hiện tượng đảo nhiệt vào ban đêm khiến nhiệt độ lõi đô thị hiếm khi xuống dưới 28°C, tước đi cơ hội phục hồi sức lực của người lao động sau một ngày dài mưu sinh.
Làm việc dưới điều kiện thời tiết khắc nghiệt này, người lao động ngoài trời đang phải hứng chịu tác động nặng nề mang tính hệ thống lên cả sức khỏe và sinh kế. Khảo sát của nhóm nghiên cứu vẽ nên một bức tranh đáng báo động khi có tới 94% người lao động cho biết từng gặp ít nhất một vấn đề sức khỏe liên quan đến nắng nóng. Các triệu chứng phổ biến nhất là chóng mặt (46%), mệt mỏi tinh thần (41,2%), kiệt sức (39,5%) và mất nước (38,6%). Thậm chí, cứ năm người được hỏi thì có một người cho biết đã gặp phải từ bốn vấn đề sức khỏe trở lên cùng một lúc.
Chia sẻ về sự khắc nghiệt của thời tiết, một công nhân xây dựng xót xa tâm sự rằng vì đổ mồ hôi quá nhiều nên cơ thể thực sự rất mệt mỏi, nhiều lúc có cảm giác đau đầu, ngây ngấy sốt và kiệt sức đến mức phải nghỉ làm. Cùng cảnh ngộ phải làm việc ngoài trời, một tài xế xe ôm công nghệ bộc bạch: "Nắng bây giờ gay gắt gấp đôi trước kia, khiến người ta đuối sức nhanh chóng, nếu đang đi ngoài đường mà không tấp vào bóng râm nghỉ ngơi thì không thể nào chịu đựng nổi."
Không chỉ bào mòn thể lực, nắng nóng còn tạo ra một vòng luẩn quẩn khó thoát về mặt kinh tế đối với người lao động, khi họ bị kẹp giữa hai gánh nặng tăng chi phí và giảm thu nhập.
Cụ thể, 66,2% người lao động phải gánh thêm chi phí thích ứng để mua nước uống, quạt tích điện hay trang bị chống nắng; trong khi 46,4% bị suy giảm thu nhập trực tiếp. Có tới 30,3% lao động buộc phải giảm thời gian làm việc để bảo toàn tính mạng, tỷ lệ này tại tâm điểm nắng nóng như Hà Nội lên tới 45,3%. Họ phải tự tìm cách vất vả cân bằng giữa việc bảo vệ sức khỏe và gánh nặng cơm áo gạo tiền, tạo ra những áp lực tâm lý và kinh tế vô cùng lớn.
Kiến tạo "tấm khiên" bảo vệ toàn diện
Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy khoảng trống lớn trong việc thực thi chính sách đối với lao động ngoài trời phi chính thức. Nhiều người lao động vẫn nằm ngoài hệ thống an sinh xã hội chính thức và chủ yếu dựa vào các biện pháp tự thích ứng như điều chỉnh giờ làm việc, nghỉ ngơi không chính thức, tìm nơi tránh nắng hoặc nhận hỗ trợ từ cộng đồng địa phương và doanh nghiệp nhỏ.
Nhìn nhận về vấn đề cấp bách này, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Bùi Đức Thọ, Chủ tịch Hội đồng trường Đại học Kinh tế Quốc dân, nhấn mạnh rằng nắng nóng cực đoan không còn chỉ là vấn đề thời tiết hay môi trường, mà đang dần trở thành một rủi ro an sinh xã hội mới, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, việc làm, thu nhập và chất lượng cuộc sống.
Đồng quan điểm, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Lê Quang Cảnh, Trưởng nhóm nghiên cứu, nhận định việc tăng cường an sinh xã hội là điều kiện thiết yếu để không ai bị bỏ lại phía sau.
Trước thực trạng này, người lao động cũng bày tỏ những mong cầu thiết thực nhất: 66,7% mong muốn được trồng thêm cây xanh tạo bóng mát, 42,3% cần hỗ trợ thu nhập, 37% đề xuất ban hành các quy định bảo hộ lao động rõ ràng và 35,2% mong được hỗ trợ điều trị các bệnh do nắng nóng.
Để kiến tạo "tấm khiên" bảo vệ toàn diện, nghiên cứu đề xuất một khung hành động dựa trên bốn trụ cột của an sinh xã hội thích ứng: bảo vệ, phòng ngừa, thúc đẩy và chuyển đổi.
Trong ngắn hạn, chính quyền địa phương cần khẩn trương phát triển các trung tâm làm mát công cộng, điểm cung cấp nước uống miễn phí và hạ tầng “Nước-Nghỉ ngơi-Bóng râm” đồng thời nghiên cứu cơ chế hỗ trợ tài chính dựa trên dự báo cảnh báo nắng nóng, ưu tiên lao động di cư và lao động nữ.
Về biện pháp phòng ngừa, cần nâng cấp hệ thống dự báo rủi ro, xây dựng quy trình ứng phó theo từng ngưỡng nhiệt độ và ban hành các tiêu chuẩn an toàn lao động chặt chẽ hơn. Để thúc đẩy sinh kế, cần triển khai các chương trình đào tạo lại nghề, cung cấp tín dụng ưu đãi mua sắm thiết bị chống nóng, hoặc hỗ trợ chuyển đổi sang các công việc ít bị phơi nhiễm.
Về dài hạn, cần xây dựng Kế hoạch hành động quốc gia ứng phó với nắng nóng, số hóa và tích hợp dữ liệu về lao động ngoài trời với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và bảo hiểm y tế để quản lý đồng bộ.
Việc hiện thực hóa mạng lưới này cần sự chung tay của toàn xã hội. Kiến trúc sư Trần Minh Tuấn chia sẻ góc nhìn thực tế rằng các kiến trúc sư có thể thiết kế các không gian công cộng lý tưởng, nhưng cần rất nhiều nỗ lực từ hệ thống chính trị để đưa những giải pháp đó đến tận tay người lao động.
Nhấn mạnh yêu cầu phải chuyển ngay từ tư duy ứng phó thụ động sang bảo vệ chủ động, bà Francesca Nardini, Phó Trưởng Đại diện Thường trú UNDP tại Việt Nam khẳng định an sinh xã hội là một trong những công cụ mạnh mẽ nhất để tăng cường khả năng chống chịu, bảo vệ người lao động không chỉ trước các cú sốc kinh tế truyền thống, mà ngày càng quan trọng hơn là trước các rủi ro khí hậu./.