Tiêu chuẩn xác lập các yêu cầu kỹ thuật thống nhất, bảo đảm an toàn, chất lượng và khả năng tương thích giữa các thiết bị, hệ thống và công nghệ - từ tích hợp năng lượng tái tạo, lưu trữ năng lượng, xe điện và hạ tầng sạc đến sử dụng năng lượng hiệu quả trong sản xuất, công trình và đô thị.
Tiêu chuẩn chỉ thực sự có giá trị khi xuất phát từ nhu cầu thực tiễn và được áp dụng hiệu quả, vì vậy cần chuyển mạnh từ xây dựng tiêu chuẩn sang tạo giá trị từ tiêu chuẩn.
Đặc biệt, Việt Nam cần nhìn rộng hơn vai trò của tiêu chuẩn trong giai đoạn phát triển mới, nhận diện xu hướng, dự báo nhu cầu và chuẩn bị trước tiêu chuẩn cho những lĩnh vực mới, chuyển từ đáp ứng tiêu chuẩn sang tiêu chuẩn dẫn dắt.
Dự báo nhu cầu, xây dựng tiêu chuẩn cho lĩnh vực mới
Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định cho biết tính đến tháng 10/2026, hệ thống tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) có trên 14.600 tiêu chuẩn còn hiệu lực, trong đó khoảng 65% hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế và khu vực.
Tiêu chuẩn là nền tảng quan trọng trong hội nhập kinh tế, quốc tế nhưng điều quan trọng hơn là tiêu chuẩn phải có chất lượng, kịp thời, có khả năng dự báo và tạo ra giá trị thực chất cho doanh nghiệp, thị trường và xã hội.
Trong giai đoạn mới, để Việt Nam chuyển từ tư duy xây dựng tiêu chuẩn khi thị trường đã hình thành sang chủ động nhận diện xu hướng, dự báo nhu cầu và chuẩn bị trước tiêu chuẩn cho những lĩnh vực mới, từ tiêu chuẩn đáp ứng sang tiêu chuẩn dẫn dắt đặt ra yêu cầu có tính nguyên tắc đối với công tác tiêu chuẩn hóa cũng như cả hệ thống tiêu chuẩn quốc gia và phương thức tổ chức hoạt động tiêu chuẩn hóa của Việt Nam.
Quyết định số 876/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia giai đoạn 2026-2035 cũng nêu rõ, Việt Nam phải chủ động định hướng và ưu tiên xây dựng tiêu chuẩn cho các lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược đối với phát triển đất nước, tập trung vào tiêu chuẩn phục vụ các công nghệ chiến lược, năng lượng sạch, lưu trữ năng lượng, lưới điện, hạ tầng sạc xe điện, sử dụng năng lượng hiệu quả và chuyển dịch xanh; đồng thời chủ động chuẩn bị tiêu chuẩn cho các công nghệ, sản phẩm và mô hình kinh doanh mới.
Chiến lược cũng đặt mục tiêu đến năm 2030 xây dựng khoảng 100 TCVN mới phục vụ công nghệ chiến lược và 100% lĩnh vực công nghệ trọng điểm. Đặc biệt, công tác tiêu chuẩn hóa phải theo sát sự phát triển của công nghệ mới, tạo điều kiện để công nghệ được triển khai an toàn, tin cậy và có khả năng kết nối, đổi mới phương thức xây dựng, quản lý, phổ biến và áp dụng tiêu chuẩn, để tiêu chuẩn ngày càng dễ tiếp cận, dễ sử dụng hơn đối với doanh nghiệp và xã hội.
Ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn-Đo lường-Chất lượng quốc gia khẳng định trước yêu cầu chuyển đổi số và những thay đổi của hệ thống tiêu chuẩn quốc tế, Việt Nam tập trung triển khai Quyết định số 876/QĐ-TTg và đổi mới quy trình xây dựng tiêu chuẩn quốc gia, chủ động tiếp cận tiêu chuẩn thông minh, nhận diện xu hướng, dự báo nhu cầu và chuẩn bị trước tiêu chuẩn cho những lĩnh vực công nghệ mới.
Đồng thời, chủ động trong xây dựng tiêu chuẩn và hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế. Việt Nam sẽ từng bước chuyển từ bên tiếp nhận sang tham gia, đóng góp và định hình tiêu chuẩn quốc tế ở những lĩnh vực có lợi thế và lợi ích chiến lược và là thế mạnh của Việt Nam.
Từ người áp dụng thành người kiến tạo tiêu chuẩn
Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, trong bối cảnh mới hiện nay, công tác tiêu chuẩn đang đặt ra yêu cầu có tính cấp thiết khi chuyển từ tiêu chuẩn đáp ứng sang tiêu chuẩn dẫn dắt, Ủy ban Tiêu chuẩn-Đo lường-Chất lượng quốc gia cần tăng cường sự tham gia của các bộ, ngành, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và chuyên gia Việt Nam vào các hoạt động tiêu chuẩn hóa quốc tế.
Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 xây dựng khoảng 100 TCVN mới phục vụ công nghệ mới, công nghệ chiến lược và 100% lĩnh vực công nghệ trọng điểm có Ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia tương ứng với Ban kỹ thuật quốc tế và đến năm 2035, khoảng 30% TCVN mới phục vụ công nghệ mới, kinh tế số và kinh tế xanh và tỉ lệ TCVN hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế, khu vực đạt 75% vào năm 2030 và 80% vào năm 2035.
Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn-Đo lường-Chất lượng quốc gia Nguyễn Nam Hải cho rằng Việt Nam cần chuyển từ “người áp dụng” tiêu chuẩn trở thành “người kiến tạo” tiêu chuẩn, chuyển từ xây dựng tiêu chuẩn sang tạo giá trị từ tiêu chuẩn. Việt Nam cũng tăng cường tham gia tiêu chuẩn hóa công nghệ mới, đặc biệt trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo và hộ chiếu số sản phẩm, đổi mới mô hình cấp phép và tiếp cận tiêu chuẩn, xem xét khả năng truy cập miễn phí có điều kiện đối với các TCVN.
Các định hướng này hướng tới mục tiêu nâng cao năng lực tiêu chuẩn hóa quốc gia, tăng cường sự tham gia của Việt Nam vào hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc tế. Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn-Đo lường-Chất lượng quốc gia nhấn mạnh thông điệp "Tiêu chuẩn tiếp tục khẳng định vai trò là ngôn ngữ chung của niềm tin trong kỷ nguyên số: Số hóa cách làm tiêu chuẩn - Ứng dụng nhóm tiêu chuẩn chủ chốt - Từ người áp dụng thành người kiến tạo."
Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia giai đoạn 2026-2035 đặt mục tiêu đến năm 2030 hỗ trợ tối thiểu 50.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa áp dụng TCVN; đến năm 2035, 60% TCVN được xây dựng dựa trên nhu cầu thực tiễn của thị trường trọng điểm và yêu cầu về tiêu chuẩn được lồng ghép vào khoảng 70% chiến lược, quy hoạch, chương trình phát triển ngành.
Vì vậy, cần tăng cường sự tham gia thực chất của doanh nghiệp trong quá trình tiêu chuẩn hóa, đồng thời chú trọng hướng dẫn, đào tạo và hỗ trợ áp dụng để tiêu chuẩn thực sự đi vào đời sống./.