Trong số hàng nghìn trí thức khoa bảng được vinh danh tại 82 bia tiến sỹ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám, có những nhà khoa bảng không chỉ nổi danh bởi tài năng, học vấn hay những đóng góp cho triều đình, còn được nhân dân ghi nhớ bởi những việc làm thiết thực cho cuộc sống.
Từ tri thức và kỹ nghệ tiếp thu được, họ đã truyền dạy cho người dân những nghề thủ công để tạo kế sinh nhai, phát triển sản xuất, góp phần hình thành và duy trì nhiều làng nghề truyền thống. Từ dệt chiếu, khắc in mộc bản, sơn ta, thêu, dệt lượt đến thuộc da, dát thiếc… những nhà nho ấy đã được các thế hệ người dân tôn vinh là tổ nghề, ghi nhớ công lao qua nhiều thế hệ.
Những nhà nho mang nghề về cho dân
Nhắc đến các nhà nho, người ta thường nghĩ đến những người dùi mài kinh sử, đỗ đạt khoa cử, làm quan, dạy học và phụng sự triều đình. Những tấm bia Tiến sỹ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám cũng chủ yếu ghi danh những người có thành tựu trên con đường học vấn, khoa bảng. Tuy nhiên, có những nhà khoa bảng không chỉ giỏi chữ nghĩa, còn am hiểu kỹ nghệ, biết học hỏi kỹ thuật mới và mang những nghề thủ công về truyền dạy cho người dân.
Anh Nguyễn Công Đạt, người con của làng nghề khắc in mộc bản Thanh Liễu, phường Tân Hưng, thành phố Hải Phòng (Hải Dương cũ) cho biết, nghề khắc in mộc bản của quê hương anh có lịch sử gần 600 năm, gắn liền với thân thế và sự nghiệp của Thám hoa Lương Như Hộc - người được các thế hệ thợ nghề tôn vinh là ông Tổ nghề khắc in mộc bản Việt Nam.
Theo tư liệu lịch sử và truyền thống làng nghề, sau hai lần đi sứ nhà Minh vào các năm 1443 và 1459, Thám hoa Lương Như Hộc đã học hỏi kỹ thuật khắc in của nước bạn, kết hợp với kinh nghiệm bản địa rồi truyền dạy cho người dân quê hương.
Từ đó, nghề khắc in mộc bản trở nên phổ biến và phát triển rộng rãi, được lưu truyền qua nhiều thế hệ, tạo công ăn việc làm, sinh kế cho người dân, đồng thời góp phần tạo nên một dòng nghề thủ công đặc sắc, gắn bó với hoạt động in ấn kinh sách, lưu giữ, truyền bá tri thức, phục vụ đời sống văn hóa, giáo dục và tín ngưỡng của người Việt.
Anh Nguyễn Công Đạt kể, một thời gian dài, với sự phát triển của công nghệ in ấn hiện đại, nghề khắc in thủ công dần mất đi vị thế, nhiều người thợ phải chuyển sang làm những công việc khác để bảo đảm cuộc sống. Là người con làng Thanh Liễu, từ nhỏ, anh Đạt đã thích thú khi được xem những nghệ nhân trong làng khắc tranh, làm con dấu bằng phương pháp thủ công.
Anh cũng được nghe ông nội và các nghệ nhân trong làng kể về Thám hoa Lương Như Hộc - ông tổ nghề khắc in mộc bản của quê hương, có tên trên tấm văn bia số 1 tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám nên khi đi học đại học ở Hà Nội, anh đã tìm đến tấm bia ghi danh vị tổ nghề mà mình vẫn nghe nhắc đến từ thuở bé.
Những câu chuyện về ông tổ nghề, về những người thợ khắc in tài hoa của làng đã thôi thúc anh tìm lại kỹ thuật xưa, tiếp nối nghề nghiệp mà cha ông để lại và giới thiệu, quảng bá để công chúng hiểu hơn về giá trị của kỹ thuật khắc in mộc bản Thanh Liễu.
Anh Nguyễn Công Đạt tự hào khi nghề khắc in Thanh Liễu quê hương anh đã có những đóng góp quan trọng trong việc chế tác nhiều bộ mộc bản kinh sách, văn hiến có giá trị. Trong đó có những mộc bản đã trở thành di sản tư liệu thế giới, có mộc bản thành bảo vật quốc gia của Việt Nam như Mộc bản triều Nguyễn, Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm, Mộc bản Trường học Phúc Giang; cùng các bộ mộc bản chùa Bổ Đà, chùa Dâu….
“Tôi rất tự hào vì nghề của quê hương đã góp phần vào sự phát triển văn hóa, giáo dục cũng như đời sống tinh thần của người Việt Nam. Không phải nghề nào cũng có cơ hội gắn với việc tạo ra những bản in sách vở, kinh sách, góp phần lưu giữ và truyền bá tri thức qua nhiều thế hệ. Đó là niềm vinh dự, tự hào rất lớn, thôi thúc tôi quay lại làm nghề,” anh Đạt bày tỏ.
Chị Mai Thị Lương, người dân thôn Trung Tiến, xã Hồ Vương, tỉnh Thanh Hóa (trước đây là xã Nga Hải, huyện Nga Sơn) chia sẻ, nghề dệt chiếu gắn bó với cuộc sống của người dân Nga Sơn qua nhiều năm tháng, trở thành sản phẩm đặc trưng của quê hương, tạo công ăn việc làm, mang lại thu nhập cho người dân. Chị Lương cũng bày tỏ lòng biết ơn với công lao của Trạng nguyên Phạm Đôn Lễ - người đã mang kỹ thuật dệt chiếu về truyền dạy cho người dân Nga Sơn, giúp họ có thêm nghề nghiệp để mưu sinh, phát triển cuộc sống.
“Chúng tôi tự hào vì quê hương mình có nghề truyền thống được một vị Trạng nguyên mang về truyền dạy. Nhờ có nghề mà bao gia đình có công ăn việc làm, có thu nhập. Chúng tôi rất biết ơn ông Tổ nghề đã nghĩ đến người dân, mang nghề về cho quê hương. Hằng năm, vào dịp lễ hội làng, chúng tôi vẫn tổ chức các hoạt động tưởng nhớ, tri ân Tổ nghề - người có công truyền nghề cho người dân Nga Sơn,” chị Mai Thị Lương chia sẻ.
Không chỉ Thám hoa Lương Như Hộc, hay Trạng nguyên Phạm Đôn Lễ mà nhiều nhà khoa bảng khác có tên trên Bia Tiến sỹ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã có công truyền bá, phát triển các nghề thủ công truyền thống ở địa phương. Đó là Tiến sỹ Trần Lư với nghề sơn ta; Hội nguyên Tiến sỹ Nguyễn Quang Tán với nghề ép dầu; Hoàng giáp Phùng Khắc Khoan với nghề dệt lượt; Tiến sỹ Lê Công Hành với nghề thêu; Tiến sỹ Nguyễn Thời Trung với nghề thuộc da, đóng giày; Tiến sỹ Nguyễn Chính với nghề dát thiếc...
Tri thức không tách rời cuộc sống, hướng đến cộng đồng
Những câu chuyện về những vị khoa bảng mang nghề về truyền dạy cho dân, đang được giới thiệu tới công chúng tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, qua Triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt,” nhân dịp kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026).
Theo Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám Nguyễn Văn Tú, nền giáo dục khoa bảng Việt Nam với lịch sử hơn 950 năm đã đào tạo hàng nghìn bậc hiền tài, có nhiều đóng góp cho đất nước.
Trong số đó, nhiều nhà khoa bảng không chỉ cống hiến trên phương diện học thuật, chính trị mà còn góp phần truyền bá tri thức, phát triển các kỹ nghệ dân gian, đóng góp thiết thực đối với đời sống nhân dân, được nhân dân tôn vinh là tổ nghề.
Ông Nguyễn Văn Tú cho rằng, triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt” góp phần đưa không gian di sản đến gần hơn với đời sống đương đại, trở thành nơi lưu giữ, trao truyền các giá trị truyền thống và phát huy di sản văn hóa như một nguồn lực cho sự phát triển đất nước.
Theo nhà nghiên cứu, họa sỹ Nguyễn Thế Sơn, giảng viên Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật - Đại học Quốc gia Hà Nội, triển lãm về danh nhân và tổ nghề là một cách tiếp cận mới khi đặt câu chuyện về các nhà khoa bảng trong mối liên hệ với sự hình thành, phát triển của các nghề truyền thống.
Những danh nhân được giới thiệu không chỉ là những người đỗ đạt, làm quan mà còn có nhiều vị đã mang tri thức, kỹ thuật và nghề nghiệp về truyền dạy cho người dân, tạo dựng sinh kế cho các cộng đồng. Qua đó, triển lãm góp phần gợi mở một góc nhìn khác về lịch sử Văn Miếu - Quốc Tử Giám, đồng thời cho thấy mối liên hệ giữa truyền thống khoa bảng với đời sống lao động, sản xuất và các ngành nghề thủ công.
Ông Nguyễn Thế Sơn cho biết, trong quá trình nghiên cứu các ngôi đình thờ tổ nghề ở khu phố cổ Hà Nội, ông tình cờ phát hiện câu chuyện về Tiến sỹ Trần Lư - người được thờ tại đình Hà Vĩ (phố Hàng Hòm), gắn với nghề sơn. Điều đặc biệt là tên ông cũng xuất hiện trên bia tiến sỹ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.
Phát hiện này đã gợi mở ý tưởng kết nối hai không gian tưởng chừng ít liên quan: Văn Miếu - nơi tôn vinh truyền thống hiếu học, khoa bảng và khu phố cổ - nơi lưu giữ ký ức về các phường nghề, những cộng đồng từng cùng nhau lập nên các ngôi đình để thờ tổ nghề. Theo ông Nguyễn Thế Sơn, đây chính là sợi dây kết nối giữa tri thức và lao động sáng tạo, giữa những người làm nên lịch sử khoa bảng với những cộng đồng nghề đã góp phần tạo dựng đời sống kinh tế, văn hóa của Thủ đô.
Từ câu chuyện đó, triển lãm không chỉ dừng lại ở việc giới thiệu tư liệu, hình ảnh về các danh nhân, tổ nghề hay những tấm bia tiến sỹ, mà còn được tiếp nối bằng các tác phẩm nghệ thuật và sản phẩm nghề truyền thống ngày nay, giúp người xem hình dung rõ hơn sự tiếp nối của lịch sử, từ những người đặt nền móng cho nghề đến các thế hệ nghệ nhân đang gìn giữ, thực hành và sáng tạo trên nền tảng di sản.
Các nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng, việc các nhà khoa bảng xưa mang nghề về truyền dạy cho người dân có ý nghĩa rất lớn, bởi những đóng góp ấy không chỉ làm phong phú đời sống vật chất, mà còn góp phần tạo dựng nền tảng văn hóa, tri thức của dân tộc. Câu chuyện về các nhà khoa bảng gắn với tổ nghề là một minh chứng cho truyền thống giáo dục của Việt Nam, trong đó khẳng định tri thức không tách rời đời sống, mà luôn hướng đến cộng đồng.
Đây cũng là thông điệp có ý nghĩa trong bối cảnh phát triển công nghiệp văn hóa hiện nay: tri thức cần đồng hành cùng dân tộc, trở thành nguồn lực kiến tạo những giá trị văn hóa và góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của người dân.
Từ những nghề truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ, có thể thấy di sản không chỉ là ký ức của quá khứ mà còn chứa đựng những giá trị có khả năng tiếp tục đóng góp cho sự phát triển kinh tế, văn hóa trong hiện tại./.