Trong bối cảnh yêu cầu phát triển kinh tế nhanh phải song hành với bảo vệ môi trường, việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường và hoàn thiện các văn bản hướng dẫn thi hành không chỉ nhằm tháo gỡ những bất cập sau 5 năm triển khai, mà còn phải tạo chuyển biến thực chất trong quản lý.
Từ phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính đến quản lý chất thải, các quy định mới cần bảo đảm thống nhất, rõ trách nhiệm và đủ nguồn lực thực hiện, tránh tạo khoảng trống trong kiểm soát môi trường.
Bảo đảm thống nhất, rõ trách nhiệm
Môi trường có mối quan hệ trực tiếp với sức khỏe, đời sống nhân dân và sự phát triển kinh tế-xã hội. Tuy nhiên, thực tiễn 5 năm triển khai Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 cho thấy nhiều vấn đề vẫn cần tiếp tục tháo gỡ, từ ô nhiễm không khí, xử lý chất thải rắn đến những bất cập trong tổ chức thực hiện các quy định pháp luật.
Tại Hội thảo “Tham vấn dự thảo Nghị định và dự thảo Thông tư quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường” do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức sáng 12/11, Thứ trưởng Lê Trọng Yên nhấn mạnh yêu cầu đổi mới cách tiếp cận trong công tác bảo vệ môi trường, gắn với chuyển đổi xanh, phát triển bền vững và kinh tế tuần hoàn.
Theo ông Yên, trước đây, chất thải chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ xử lý, nhưng hiện nay cần chuyển mạnh sang tư duy kinh tế tuần hoàn, phát triển công nghiệp môi trường. Việc ứng dụng khoa học, công nghệ trong xử lý rác thải không chỉ giải quyết vấn đề chất thải mà còn có thể tạo ra điện, hạn chế chôn lấp, nâng cao hiệu quả phân loại và xử lý rác. Định hướng này càng có ý nghĩa khi Trung ương đặt mục tiêu đến năm 2030, tỷ lệ chất thải rắn sinh hoạt được xử lý bằng phương pháp chôn lấp phải dưới 30%.
“Chôn lấp không chỉ liên quan đến sử dụng đất mà còn tiềm ẩn nguy cơ tác động đến môi trường nước mặt, nước ngầm và môi trường xung quanh. Vì vậy, việc tổ chức thực hiện cần có cách tiếp cận phù hợp, sử dụng hiệu quả nguồn lực và tuyệt đối tránh lãng phí,” ông Yên lưu ý.
Một yêu cầu quan trọng khác được ông Yên đề cập là hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng đồng bộ, xác định rõ thẩm quyền của Quốc hội, Chính phủ và các bộ, ngành; đồng thời đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, gắn trách nhiệm quyết định với nguồn lực và nhân lực thực hiện. Đặc biệt, sau hơn một năm vận hành chính quyền địa phương hai cấp, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết trong giải quyết thủ tục hành chính và tổ chức thực hiện nhiệm vụ quản lý môi trường tại địa phương.
Thông tin về quá trình xây dựng văn bản hướng dẫn, Tiến sỹ Tăng Thế Cường - Cục trưởng Cục Môi trường, cho biết Chính phủ đã trình Quốc hội dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, dự kiến được thông qua vào cuối tháng 11/2026. Để bảo đảm chính sách được triển khai hiệu quả, các văn bản quy định chi tiết thi hành cũng phải được chuẩn bị, ban hành đồng bộ, giúp luật và nghị định có thể song hành đi vào cuộc sống.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan xây dựng dự thảo nghị định và thông tư hướng dẫn. Riêng dự thảo nghị định hiện có 240 điều, phần thân dài 260 trang và phụ lục dài 315 trang, đang tiếp tục được hoàn thiện. Quy mô và khối lượng văn bản cho thấy yêu cầu rất lớn đối với công tác xây dựng chính sách. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là hoàn thiện đầy đủ các quy định mà còn phải bảo đảm tính thống nhất, dễ tiếp cận và khả thi trong quá trình áp dụng.
Không để giảm thủ tục tạo khoảng trống quản lý
Từ thực tiễn triển khai tại địa phương, nhiều ý kiến tại hội thảo cho rằng việc hoàn thiện chính sách cần giải quyết đồng thời hai yêu cầu: Tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh và bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước về môi trường.
Đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Phú Thọ đề nghị cân nhắc kỹ việc cắt giảm thủ tục hành chính về đăng ký môi trường. Theo địa phương, khi thu hẹp hoặc nới lỏng khâu tiền kiểm, công tác hậu kiểm sau này có thể gặp nhiều khó khăn, nhất là trong phát hiện và xử lý vi phạm.
Đối với hoạt động tái sử dụng, tuần hoàn nước thải tại các khu công nghiệp, cụm công nghiệp có đặc thù riêng, đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Phú Thọ cũng đề nghị cân nhắc quy định rõ ràng, minh bạch hơn về tiêu chuẩn chất lượng nước đầu vào phục vụ tái sử dụng, tuần hoàn.
Cùng quan tâm đến vấn đề trên, ông Lê Hùng Thắng - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Ninh Bình, cho rằng việc cắt giảm thủ tục hành chính về môi trường đã tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, nhưng cũng đặt ra những băn khoăn đối với cơ quan quản lý địa phương.
Thực tế, cơ quan chức năng tiếp nhận đăng ký của doanh nghiệp nhưng không có bước kiểm soát trước. Chỉ khi xảy ra hậu quả mới bắt đầu triển khai các giải pháp xử lý, dẫn đến khoảng trống trong quy trình quản lý.
Đơn cử, một số loại hình sản xuất, kinh doanh, trong đó có hoạt động chăn nuôi, chỉ thực hiện đăng ký. Tuy nhiên, tại những khu vực thường xuyên có phản ánh của người dân, việc kiểm tra và xử lý các vấn đề môi trường vẫn gặp nhiều khó khăn. Hoạt động chăn nuôi trong khu dân cư, từ cơ sở nhỏ lẻ đến trang trại tập trung, đều có những đặc thù khiến việc xử lý triệt để các vấn đề môi trường không đơn giản.
Những ý kiến trên cho thấy cải cách thủ tục hành chính cần được đặt trong tổng thể yêu cầu quản lý, tránh tình trạng giảm khâu kiểm soát ban đầu nhưng lại thiếu công cụ, nhân lực và điều kiện để thực hiện hậu kiểm.
Bên cạnh đó, những bất cập trong quản lý chất thải cũng được địa phương phản ánh. Theo lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Ninh Bình, quy định về phân loại chất thải đã có nhưng việc xác định khối lượng tính theo kg hay thể tích vẫn còn khó khăn. Đơn giá vận chuyển được tính theo kilômét, trong khi một số quy định lại tính theo thể tích, khiến việc quy đổi giữa hai cách tính cần được hướng dẫn cụ thể hơn.
Đối với phân cấp, phân quyền trong xây dựng định mức, Ninh Bình đã hoàn thành việc xây dựng định mức nhưng quá trình triển khai khá phức tạp. Đặc biệt, trong lĩnh vực khai thác khoáng sản, địa phương có nhiều hoạt động khai thác đá vôi nên phải xây dựng định mức cải tạo, phục hồi môi trường. Trong khi đó, những tỉnh có ít mỏ khoáng sản cũng phải xây dựng riêng bộ định mức, đơn giá cho nội dung này.
Vì vậy, địa phương đề nghị Bộ xem xét xây dựng thống nhất định mức, đơn giá về cải tạo, phục hồi môi trường trong hoạt động khai thác khoáng sản, thay vì giao từng địa phương thực hiện. Cách làm này được cho là sẽ hạn chế sự chênh lệch, đồng thời tránh gây tốn kém nguồn lực đối với những địa phương có ít hoạt động khai thác.
Một vấn đề khác là khối lượng văn bản hướng dẫn thi hành tương đối lớn, trong khi luật sửa đổi có nhiều nội dung phải đối chiếu giữa điều khoản sửa đổi và quy định gốc. Điều này gây khó khăn cho cán bộ ngành môi trường trong nghiên cứu, tiếp cận và áp dụng. Nếu các quy định thiếu thống nhất, đồng bộ, cấp xã và doanh nghiệp sẽ gặp không ít vướng mắc khi triển khai.
Thực tế từ các địa phương cho thấy, chất lượng chính sách không chỉ được đo bằng số lượng quy định được ban hành hay mức độ cắt giảm thủ tục, mà quan trọng hơn là khả năng giải quyết những vấn đề phát sinh trong thực tiễn. Như Thứ trưởng Lê Trọng Yên nhấn mạnh, mục tiêu cuối cùng của việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường là cải thiện chất lượng môi trường, để người dân được hưởng lợi và đất nước phát triển bền vững.
Ông Yên cũng khẳng định Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ cầu thị tiếp thu các ý kiến xác đáng của chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp, người dân và cơ quan quản lý nhà nước, nhằm hoàn thiện chính sách với tính khả thi cao, hạn chế tối đa việc phải điều chỉnh sau khi đã ban hành.
Như vậy, một hệ thống pháp luật về môi trường chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi mỗi quy định đều có thể thực thi trong thực tế, mỗi cấp quản lý đều rõ trách nhiệm và có đủ điều kiện thực hiện. Cải cách phải đi đôi với kiểm soát, phân quyền phải gắn với nguồn lực, còn phát triển kinh tế phải song hành với bảo vệ môi trường. Đây chính là nền tảng để các chính sách mới không dừng lại trên văn bản, mà chuyển hóa thành những cải thiện thực chất về chất lượng môi trường và đời sống nhân dân./.
"Mở" đường đi cho rác thải sinh hoạt: Phân loại phải đi liền với hạ tầng xử lý
Lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh ngày càng lớn, trong khi đầu ra chủ yếu vẫn xử lý bằng phương pháp chôn lấp, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải phân loại rác phải gắn với thu gom, hạ tầng xử lý.
