Nghề làm miến dong đã hiện diện ở Cao Bằng từ nhiều đời nay, nhắc đến Cao Bằng là người dân Việt Nam sẽ nhắc đến miến dong Cao Bằng như một món đặc sản tiêu biểu của địa phương vùng núi phía Bắc này, là sự kết tinh từ thiên nhiên thuần khiết và bàn tay cần mẫn của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng nơi đây. Trong số các loại miến dong của Cao Bằng, người tiêu dùng biết đến nhiều nhất là thương hiệu miến dong Phia Đén.
Toàn bộ quy trình làm miến đều được thực hiện thủ công và không có sự can thiệp của hóa chất hay chất bảo quản, giúp sản phẩm giữ nguyên hương vị truyền thống và độ an toàn cao. Ngày nay, đứng trước những thách thức cạnh tranh của thị trường, các sản phẩm miến dong Cao Bằng nói chung, miến dong Phia Đén nói riêng vẫn từng bước khẳng định vị thế không chỉ nhờ hương vị truyền thống mà còn qua những nỗ lực trong sản xuất sạch, phát triển theo chuỗi giá trị và mở rộng thị trường trong nước lẫn quốc tế.
Từ nguồn nguyên liệu thiên nhiên đến đặc sản vùng miền
Tại Phia Đén, nghề làm miến được duy trì nhờ nguồn nguyên liệu sạch, đảm bảo chất lượng ngay từ vùng trồng. Hiện nay, diện tích trồng dong riềng địa phương đạt 261,64 ha, năng suất ước đạt 540 tạ/ha, sản lượng đạt 14.128,56 tấn, là nguồn nguyên liệu quan trọng phục vụ sản xuất miến dong.
Nằm ở độ cao trên 1.000m so với mực nước biển, Phia Đén có khí hậu mát mẻ quanh năm, thổ nhưỡng trong lành và nguồn nước tự nhiên dồi dào, chính điều kiện tự nhiên đặc trưng ấy, cùng bàn tay lao động chịu thương chịu khó của người làm nghề, đã tạo nên hương vị thơm ngon riêng có của miến dong Phia Đén.
Nguyên liệu làm miến là cây dong riềng, được trồng trên các sườn đồi, thung lũng cao, nơi đất đai màu mỡ, ít chịu tác động của canh tác công nghiệp. Củ dong sau thu hoạch được sơ chế, xay lọc hoàn toàn thủ công để lấy tinh bột nguyên chất. Nhờ nguồn nước sạch từ khe suối và khí hậu lạnh, bột dong được lắng tự nhiên, giữ độ tinh khiết cao, yếu tố quyết định chất lượng sợi miến.
Quy trình làm miến dong Phia Đén trải qua nhiều công đoạn, đòi hỏi sự kiên nhẫn và kinh nghiệm: từ pha bột, tráng bánh, cắt sợi đến phơi miến, tất cả đều phụ thuộc vào thời tiết và bàn tay người thợ. Miến thành phẩm có sợi nhỏ, trong, dai tự nhiên, khi nấu không nát, không đục nước, có mùi thơm nhẹ và vị ngọt hậu đặc trưng.
Để giữ được nét riêng và nâng cao giá trị sản phẩm, miến dong Phia Đén đòi hỏi nguyên liệu, điều kiện sản xuất và kỹ thuật chế biến mang tính đặc thù của địa phương. Việc đưa thiết bị, quy trình kỹ thuật vào sản xuất vì thế cũng tập trung vào những khâu cần nâng năng suất, kiểm soát chất lượng và hoàn thiện sản phẩm, thay vì thay thế hoàn toàn cách làm truyền thống.
Phát triển du lịch nông thôn theo hướng trải nghiệm làng nghề
Cùng với sản xuất, địa phương xác định phát triển sản phẩm du lịch gắn với làng nghề truyền thống, đưa việc tìm hiểu nghề làm miến dong Phia Đén trở thành một phần của du lịch nông thôn, đẩy mạnh các hoạt động trải nghiệm để đón du khách trong và ngoài nước.
Với du khách, giá trị của một gói miến dong Phia Đén không chỉ nằm ở sản phẩm đã hoàn thiện. Quá trình làm ra sợi miến, nguồn nguyên liệu, kỹ thuật của người làm nghề, cùng không gian làng bản và văn hóa bản địa, đều có thể trở thành một phần của hành trình trải nghiệm.
Hành trình từ củ dong riềng đến sợi miến thành phẩm cũng là nội dung phù hợp để giới thiệu trong các hoạt động trải nghiệm nông nghiệp, làng nghề dành cho du khách.
Việc kết hợp sản xuất với du lịch đồng thời mở thêm một kênh đưa sản phẩm đến người tiêu dùng. Thay vì chỉ phụ thuộc vào các điểm bán hoặc thương lái, người làm nghề có thể giới thiệu, bán sản phẩm ngay tại nơi sản xuất.
Theo hướng này, du lịch trở thành một phần của chuỗi tiêu thụ, còn sản phẩm làng nghề góp phần làm phong phú thêm trải nghiệm tại điểm đến.
Để nghề truyền thống trở thành sinh kế nông thôn
Nghề làm miến dong Phia Đén vốn đã tạo việc làm, thu nhập cho một bộ phận người dân Cao Bằng và ngày nay đang được các cấp chính quyền tạo điều kiện thêm để phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa và gắn hơn với thị trường.
Từ vùng nguyên liệu, thiết bị sản xuất đến bao bì, nhận diện và du lịch nông thôn, các giải pháp được triển khai theo một chuỗi liên kết thay vì tách rời từng công đoạn.
Đối với đồng bào dân tộc thiểu số, việc phát triển sinh kế từ nghề truyền thống còn có ý nghĩa ở chỗ người dân có thể tiếp tục làm nghề ngay tại địa phương, dựa trên nguồn nguyên liệu và kỹ năng đã được tích lũy trong cộng đồng.
Khi miến dong không chỉ được làm ra để bán như một sản phẩm đơn lẻ mà trở thành một phần của chuỗi sản xuất, thương mại và trải nghiệm du lịch, nghề truyền thống có thêm dư địa để tiếp cận thị trường mới, đồng thời tiếp tục tạo sinh kế trên chính vùng đất đã sinh ra nghề.
Những năm gần đây, miến dong Phia Đén đã được chú trọng xây dựng thương hiệu, tham gia chương trình OCOP, từng bước khẳng định vị thế là sản phẩm đặc trưng của Cao Bằng.
Bao bì, nhãn mác và nhận diện sản phẩm cũng được chú trọng hơn khi sản phẩm đi ra thị trường rộng hơn. Đây là bước chuyển quan trọng đối với các cơ sở sản xuất nhỏ ở nông thôn.
Việc chuẩn hóa quy trình sản xuất, cải tiến bao bì và mở rộng kênh tiêu thụ giúp miến dong không chỉ phục vụ nhu cầu trong tỉnh mà còn vươn ra nhiều thị trường lớn. Khi sản phẩm được chuẩn hóa tốt hơn, có hình thức phù hợp và gắn với câu chuyện của làng nghề, giá trị của hàng hóa không còn chỉ nằm ở nguyên liệu và công sức chế biến.
Phát triển làng nghề gắn với xây dựng nông thôn mới trong kỷ nguyên vươn mình
Từ định hướng phát triển làng nghề gắn với xây dựng nông thôn mới, thực tiễn tại Phia Đén cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của những người nông dân năng động, chủ động tiếp cận khoa học - kỹ thuật và công nghệ mới để nâng tầm giá trị cây dong riềng và sản phẩm miến dong.
Nhằm bảo tồn, phát triển làng nghề làm miến dong Phia Đén theo hướng bền vững, nâng tầm thương hiệu làng nghề phù hợp với điều kiện kinh tế-xã hội và văn hóa địa phương, gắn với chuyển đổi số, nhiệm vụ “Ứng dụng khoa học và công nghệ trong xây dựng, phát triển nghề, làng nghề miến dong gắn với du lịch nông thôn nhằm phát triển kinh tế của đồng bào dân tộc thiểu số trong xây dựng nông thôn mới tại tỉnh Cao Bằng” đã được tỉnh phê duyệt và triển khai trong thời gian gần đây.
Các hạng mục triển khai trong năm 2025 cho thấy đề án này đã đi vào những khâu cụ thể của quá trình sản xuất, từ vùng nguyên liệu đến sản phẩm cuối cùng, với các nội dung về vật tư, chế phẩm, cây giống; đầu tư máy móc phục vụ sản xuất; in bao bì và biển chỉ dẫn phục vụ mô hình, tất cả đều theo hướng chất lượng cao.
Ở vùng nguyên liệu, việc ứng dụng tiến bộ kỹ thuật được triển khai ngay từ khâu đầu vào nhằm nâng tính ổn định cho sản xuất. Nguyên liệu có chất lượng đồng đều là điều kiện để các công đoạn chế biến phía sau được kiểm soát tốt hơn, nhất là khi sản phẩm hướng tới thị trường ngoài địa phương.
Ở khâu chế biến, máy móc được đưa vào hỗ trợ những công đoạn cần tăng năng suất, giảm lao động thủ công và nâng độ đồng đều của sản phẩm.
Tuy nhiên, sự hỗ trợ của thiết bị không đồng nghĩa với việc thay thế hoàn toàn kỹ năng truyền thống. Những công đoạn tạo nên đặc trưng của miến dong Phia Đén vẫn gắn với kinh nghiệm của người làm nghề, trong khi máy móc chỉ hỗ trợ ở những phần việc cần kiểm soát tốt hơn về năng suất và chất lượng./.