Ngày 25/2, tờ Science and Technology Daily đưa tin một nhóm nghiên cứu Trung Quốc đã phát triển mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) có tên SpecCLIP, có khả năng diễn giải dữ liệu quang phổ của các ngôi sao từ các kính thiên văn khác nhau, chứng minh tiềm năng rộng lớn của AI trong việc xử lý và tích hợp các bộ dữ liệu thiên văn khổng lồ.
Quang phổ của sao chứa thông tin đặc biệt về các ngôi sao, bao gồm nhiệt độ, thành phần hóa học và trọng lực bề mặt của sao. Thông qua việc phân tích các quang phổ này, các nhà thiên văn học có thể theo dõi lịch sử tiến hóa của Dải Ngân Hà từ thuở ban sơ cho đến hiện tại.
Tuy nhiên, nghiên cứu hiện nay gặp phải một thách thức lớn. Các dự án khảo sát khác nhau, như LAMOST của Trung Quốc và vệ tinh Gaia của châu Âu, thu thập dữ liệu quang phổ bằng các phương pháp, độ phân giải và dải sóng khác nhau.
Những bộ dữ liệu này giống như những câu chuyện được kể bằng các phương ngữ khác nhau, khiến việc kết hợp chúng trực tiếp để phân tích quy mô lớn trở nên khó khăn.
Để giải quyết rào cản dữ liệu này, nhóm nghiên cứu tại Đài thiên văn quốc gia thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, Đại học Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc (UCAS) và các tổ chức khác đã áp dụng các khái niệm tương tự như các mô hình ngôn ngữ lớn vào thiên văn học.
Họ sử dụng phương pháp học đối chiếu, tạo ra một AI có khả năng học hỏi và tự động thiết lập các kết nối nội tại giữa các dữ liệu quang phổ từ các nguồn khác nhau.
Theo ông Huang Yang tại UCAS, SpecCLIP hoạt động như "người phiên dịch" có thể chuyển đổi quang phổ độ phân giải thấp của LAMOST và quang phổ độ chính xác cao của Gaia thành một "ngôn ngữ chung." Điều này cho phép các nhà khoa học thực hiện phân tích chung một cách dễ dàng, đồng thời giúp căn chỉnh và chuyển đổi dữ liệu giữa các công cụ và dự án khảo sát khác nhau.
Theo nghiên cứu đã được công bố trên Astrophysical Journal, SpecCLIP không phải là một mô hình AI chuyên biệt dành cho một nhiệm vụ cụ thể, mà là một khuôn khổ gần giống như mô hình nền tảng. Mô hình này có thể dự đoán các tham số khí quyển sao và độ phong phú nguyên tố trong một lần, thực hiện các tìm kiếm tương đồng quang phổ và thậm chí giúp xác định các vật thể thiên thể đặc biệt.
Những khả năng này đặc biệt quan trọng trong lĩnh vực khảo cổ học Ngân Hà, với tiềm năng giúp lọc qua các bộ dữ liệu khổng lồ để tìm những ngôi sao cổ xưa hiếm hoi, nghèo kim loại. Điều này sẽ cung cấp những bằng chứng quan trọng cho việc nghiên cứu sự hình thành ban đầu và lịch sử hợp nhất của Dải Ngân Hà.
SpecCLIP đã được áp dụng trong nhiều nhiệm vụ thám hiểm tiên tiến. Ví dụ, trong một nhiệm vụ tìm kiếm các hành tinh tương tự Trái Đất, nó đã xác định chính xác các đặc điểm của các ngôi sao chủ (có các hành tinh quay quanh), từ đó cải thiện hiệu quả trong việc sàng lọc các hành tinh có khả năng sinh sống./.
Những cột mốc thiên văn đáng chờ đợi nhất năm 2026
Với mật độ dày đặc các hiện tượng nổi bật, từ siêu trăng, Trăng Xanh cho tới nguyệt thực, năm 2026 được xem là một trong những năm lý tưởng để quan sát và tìm hiểu về Mặt Trăng.
