Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, việc vận hành thí điểm sàn giao dịch carbon trong nước không đồng nghĩa với việc được miễn trừ trách nhiệm khi vi phạm. Do đó, cơ quan này đề xuất hoàn thiện các quy định xử phạt, kiểm soát chặt hành vi làm sai lệch dữ liệu phát thải, bảo đảm tính công khai, minh bạch và an toàn cho thị trường carbon.
Không có "khoảng trống" trong giai đoạn thí điểm sàn giao dịch carbon
Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa hoàn thiện Báo cáo tiếp thu, giải trình ý kiến Thành viên Chính phủ và hoàn thiện dự thảo Nghị định quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, trong đó làm rõ sự cần thiết phải áp dụng chế tài đối với các hành vi vi phạm liên quan đến hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon, kể cả trong giai đoạn thị trường đang vận hành thí điểm.
Trước đề nghị của Bộ trưởng Bộ Công Thương về việc cân nhắc không quy định xử phạt đối với những nội dung đang trong giai đoạn thí điểm (như nội dung quy định về hạn ngạch phát thải khí nhà kính), Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng việc tổ chức vận hành thí điểm sàn giao dịch carbon trong nước là một giai đoạn trong lộ trình phát triển thị trường carbon, được quy định tại Nghị định số 06/2022/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung) và Nghị định số 29/2026/NĐ-CP.
Cụ thể, trong giai đoạn thí điểm đến hết năm 2028, pháp luật đã quy định cụ thể quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân tham gia thị trường, bao gồm các chủ thể tham gia giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ carbon và các tổ chức cung cấp dịch vụ hỗ trợ giao dịch. Các nghĩa vụ, trách nhiệm này có tính chất bắt buộc và phải được tuân thủ kể từ thời điểm phát sinh theo quy định của pháp luật, không phụ thuộc vào việc thị trường đang trong giai đoạn thí điểm.
Do đó, việc quy định chế tài xử phạt vi phạm hành chính đối với các hành vi vi phạm phát sinh trong giai đoạn thí điểm là cần thiết nhằm bảo đảm hiệu lực thi hành của các quy định pháp luật chuyên ngành, thiết lập cơ chế xử lý đối với những hành vi không tuân thủ nghĩa vụ, trách nhiệm đã được xác lập; đồng thời tăng cường kỷ luật, kỷ cương, phòng ngừa vi phạm, bảo đảm tính công khai, minh bạch, an toàn trong hoạt động giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ carbon.
“Nếu không quy định xử phạt đối với toàn bộ các nội dung đang triển khai thí điểm sẽ dẫn đến việc không có chế tài xử phạt đối với những hành vi vi phạm nghĩa vụ đã được pháp luật quy định, ảnh hưởng đến hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước và quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia thị trường,” báo cáo nêu rõ.
Đối với những vấn đề liên quan đến việc thực hiện quyền, nghĩa vụ của các chủ thể trong quản lý hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tham gia giao dịch trên sàn giao dịch carbon trong nước ở giai đoạn thí điểm, bao gồm quy định về xử phạt hoặc miễn trừ trách nhiệm (nếu có), Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng cần được quy định trong văn bản hướng dẫn, quy định chi tiết Luật Bảo vệ môi trường.
Trên cơ sở đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp thu để nghiên cứu sửa đổi, bổ sung phù hợp tại dự thảo Nghị định quy định chi tiết Luật Bảo vệ môi trường về ứng phó biến đổi khí hậu, dự kiến trình Chính phủ sau khi Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường có hiệu lực, dự kiến từ ngày 1/3/2027.
Kiểm soát dữ liệu phát thải, minh bạch hóa lợi ích từ giao dịch carbon
Một nội dung đáng chú ý khác trong quá trình hoàn thiện dự thảo nghị định là việc xác định hành vi cung cấp thông tin không đúng hoặc không đầy đủ trong báo cáo kiểm kê khí nhà kính và báo cáo giảm nhẹ phát thải khí nhà kính cấp cơ sở.
Bộ trưởng Bộ Công Thương đề nghị làm rõ tiêu chí xác định mức độ chính xác, đầy đủ của thông tin, tránh việc đánh giá chỉ dựa trên kinh nghiệm cá nhân của thành viên đoàn thanh tra, kiểm tra, dẫn đến cách hiểu và áp dụng không thống nhất. Đồng thời, Bộ Công Thương cũng lưu ý việc xác minh số liệu phát thải đòi hỏi cần có một đơn vị có chuyên môn, nhân lực, trang thiết bị và quy trình chặt chẽ.
Tiếp thu ý kiến trên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã rà soát, chỉnh lý quy định theo hướng định lượng rõ mức độ sai lệch, tạo cơ sở tham chiếu và so sánh trong quá trình thực hiện. Cụ thể, dự thảo quy định hành vi báo cáo sai lệch dưới 10% về tổng lượng phát thải khí nhà kính trong báo cáo kiểm kê khí nhà kính cấp cơ sở và tổng lượng giảm phát thải khí nhà kính trong báo cáo giảm nhẹ phát thải khí nhà kính cấp cơ sở tại điểm a khoản 1 Điều 46. Đối với trường hợp báo cáo sai lệch từ 10% trở lên, hành vi vi phạm được quy định tại điểm a khoản 3 Điều 46.
Việc xác định hành vi làm sai lệch tổng lượng phát thải hoặc tổng lượng giảm phát thải khí nhà kính được tham chiếu, so sánh theo quy định tại Nghị định số 06/2022/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi, bổ sung. Các cơ sở thuộc danh mục phải kiểm kê khí nhà kính có trách nhiệm cung cấp thông tin, số liệu chính xác, trung thực và tự chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính chính xác của thông tin, số liệu.
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, việc quy định ngưỡng sai lệch nêu trên là phù hợp bởi sự sai lệch lớn về tổng lượng phát thải hoặc tổng lượng giảm phát thải có thể làm thay đổi bản chất kết quả báo cáo của cơ sở, ảnh hưởng trực tiếp đến công tác quản lý, phân bổ hạn ngạch và cấp tín chỉ carbon. Do vậy, cần thiết phải quy định chế tài đối với hành vi này nhằm nâng cao ý thức trách nhiệm của cơ sở trong việc đầu tư năng lực, tuân thủ nghiêm ngặt quy trình tính toán và kiểm soát chất lượng và chịu trách nhiệm về thông tin, số liệu trong báo cáo.
Về hoạt động giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng tiếp thu ý kiến của Bộ trưởng Bộ Tài chính, phối hợp với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước rà soát, chỉnh lý cách xác định số lợi bất hợp pháp. Theo quy định được chỉnh lý tại Điều 4 dự thảo, số lợi bất hợp pháp là toàn bộ số tiền tổ chức, cá nhân thu được từ hành vi vi phạm sau khi trừ các khoản thuế, phí và những khoản tiền khác thuộc nghĩa vụ tài chính phải nộp theo quy định, phát sinh trực tiếp từ giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ carbon.
Số lợi bất hợp pháp được xác định trên cơ sở chênh lệch giữa giá bán bình quân và giá mua bình quân, nhân với khối lượng hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ carbon bán ra sau khi trừ khối lượng giao dịch nội nhóm (nếu có), đồng thời khấu trừ các khoản nghĩa vụ tài chính phải nộp theo quy định. Các khoản thuế, phí và nghĩa vụ tài chính liên quan do thành viên giao dịch carbon cung cấp, xác nhận. Cách xác định này góp phần làm rõ căn cứ tính toán, bảo đảm việc xử lý vi phạm có cơ sở minh bạch, phù hợp với đặc thù giao dịch trên thị trường carbon.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng cho biết đã khẩn trương rà soát, tiếp thu, giải trình các ý kiến của Thành viên Chính phủ và cơ quan liên quan để hoàn thiện dự thảo nghị định. Hồ sơ dự thảo đã được 100% Thành viên Chính phủ thông qua, trong đó các ý kiến góp ý đã được bộ báo cáo tiếp thu, giải trình đầy đủ.
Trên cơ sở đó, Bộ đề xuất Chính phủ không lấy lại ý kiến Thành viên Chính phủ và kiến nghị sớm ban hành nghị định, có hiệu lực thi hành kể từ thời điểm được ban hành, nhằm bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật, tháo gỡ khó khăn, vướng mắc và không tạo khoảng trống pháp lý trong thực tiễn quản lý./.