Thời gian gần đây, một xu hướng mới đang nổi lên trên thị trường nhạc số - đó là các sản phẩm có AI (trí tuệ nhân tạo) “tham gia” vào quá trình sáng tác, dàn dựng, biểu diễn.
Kể từ khi ca khúc “Say một đời vì em” (sáng tác bởi Ken Quách và HuongMyBông) được thể hiện bởi giọng ca AI và thu về lượt xem lớn, AI đang hiện diện ngày càng rõ ràng hơn trong các sáng tạo âm nhạc.
Liệu ca sỹ AI có xây dựng được chỗ đứng vững chắc trong lòng khán giả, hay Việt Nam có thể có một “dòng nhạc AI” hay không và đâu là giới hạn của sở hữu trí tuệ và tác quyền âm nhạc đối với các sản phẩm do AI thể hiện?
Bùng nổ 'dòng nhạc AI'
Việc một ca khúc mới hoàn toàn do AI hát tạo nên sự tò mò rất lớn trong cộng đồng nghe nhạc, vì đây là hình thức “âm nhạc ảo” đang tạo làn sóng trong thời đại công nghệ số. Không cần truyền thông rầm rộ, các ca khúc AI vẫn lan tỏa mạnh mẽ trên không gian số, tạo nên cơn sốt lớn.
Chỉ trong thời gian ngắn, trào lưu sử dụng AI để sáng tác, phối khí và hát cover đã lan rộng mạnh mẽ tại Việt Nam. Từ người yêu nhạc nghiệp dư đến những nhà sản xuất trẻ đều bắt nhịp rất nhanh. Một trong những kênh tiêu biểu là TRO - Music, hiện sở hữu hơn 150 nghìn người đăng ký cùng 190 video nhạc AI với hơn 60 triệu lượt xem.
Nhiều nhà sáng tạo khác cũng nổi lên như Ken Quách Official, Nhạc Việt AI…
Trước đó, ca sỹ Đan Trường là một trong số ít người chủ động dùng AI trong MV “Em ơi ví dầu” năm 2023, dù phải thừa nhận rằng hình ảnh AI “khô cứng, thiếu cảm xúc.”
Đầu tháng 10 năm nay, nhạc sỹ Thái Nguyên vừa ra mắt MV “Khúc ca hòa bình” đánh dấu bước đi kết hợp âm nhạc với công nghệ AI khi trình làng ca sỹ ảo AI/T (Ái Trinh), hình tượng do chính anh xây dựng sau nhiều tháng nghiên cứu.
Trong MV đồ họa (MV visualizer) “Hoa hồng” quảng bá cho live concert “Sketch a Rose,” ca sỹ Hà Anh Tuấn và êkip cũng dùng AI để tạo ra các ảnh động lặp đi lặp lại xuyên suốt MV.
Hay mới đây, MV "Việt Nam hành trình xanh" của ca sỹ Nguyên Vũ, “Kiếp sau vẫn là người Việt Nam” (đạo diễn Trần Thành Trung), “Made in Vietnam” (DTAP sản xuất) cũng đã gây ra nhiều tranh cãi với phần hình ảnh do AI dàn dựng.
Nhạc AI: Viral nhưng thiếu đi cảm xúc
Trước làn sóng “nhạc AI,” ca sỹ-nhạc sỹ Hoàng Hồng Ngọc cho rằng AI có mặt tích cực là hỗ trợ người dùng trong sáng tạo nghệ thuật.
“Chẳng hạn, một người muốn viết một ca khúc để thể hiện cảm xúc, kỷ niệm, suy nghĩ cá nhân nhưng mới chỉ có vài ý tứ chứ chưa hoàn thiện, AI có thể giúp phần việc đó, sáng tác âm nhạc là quyền tự do của mọi người,” Hoàng Hồng Ngọc nêu quan điểm.
Tuy nhiên, trong hoạt động nghệ thuật chuyên nghiệp, ca sỹ-nhạc sỹ Hoàng Hồng Ngọc cho rằng AI không thể làm thay công việc của nghệ sỹ.
“AI chỉ làm theo những câu lệnh khô cứng, nên sản phẩm âm nhạc sẽ thiếu đi cái thổn thức của cảm xúc, cái lấp lánh của kỷ niệm, thậm chí có những đoạn bị cưỡng âm, nôm na là ca từ trúc trắc, không mượt mà,” nghệ sỹ nêu quan điểm.
Củng quan điểm đó, ca sỹ Tùng Dương cho rằng không nên để AI thay thế bản chất sáng tạo của người nghệ sỹ.
“Bây giờ AI có thể sáng tác hộ, phối khí hộ, thậm chí hát hộ. Nhiều bài hot, viral gần đây không phải do người thật làm. Tôi là người luôn muốn thử nghiệm những điều mới mẻ nhưng tôi từ chối hát ca khúc do AI sáng tác,” Tùng Dương khẳng định.
Nhạc sỹ Nguyễn Văn Chung cũng đã thử nghiệm và nhận thấy, hiện tại, AI vẫn chưa đáp ứng được kỳ vọng.
“Công cụ này mới chỉ dừng lại ở việc tổng hợp thông tin, tạo ra những bản demo mang tính tham khảo, giúp xem và nghe cho vui để hình dung quy trình ra sao, chứ chưa thể thay thế hay đáp ứng đầy đủ nhu cầu sáng tạo âm nhạc,” nhạc sỹ chia sẻ.
Nhạc sỹ Nguyễn Văn Chung cho rằng những gì AI tạo ra chỉ nên xem là sản phẩm công nghệ, không thể gọi là tác phẩm nghệ thuật. Bởi AI thực chất là một hệ thống thu thập, phân tích và tổng hợp dữ liệu từ vô số nguồn khác nhau để đưa ra kết quả theo yêu cầu người dùng. Trong khi đó, nghệ thuật đòi hỏi sự sáng tạo và rung cảm - những yếu tố phi logic mà AI không thể có được. Chính vì vậy, kết quả của AI không thể sánh với tác phẩm nghệ thuật được hình thành từ cảm xúc và trí tưởng tượng của con người.
Dùng AI trị AI?
Sự phổ biến nhanh chóng của nhạc AI khiến nhiều người lo ngại về tương lai nghề sáng tác, ca hát, bản quyền, và cả giá trị của nghệ thuật truyền thống.
Trên không gian nhạc số, trí tuệ nhân tạo có thể dùng các thuật toán để tìm kiếm và chắp nối đây đó vài ca từ, vài nốt nhạc của các nhà sáng tạo thực sự để dựng thành một sản phẩm hoàn chỉnh “made by AI.”
Trước thực trạng này, nhà báo Ngô Bá Lục cho rằng có thể dùng chính AI để kiểm soát việc vi phạm bản quyền âm nhạc.
“Không riêng gì AI thu thập dữ liệu âm nhạc của nhiều người để biến thành một sản phẩm theo câu lệnh của người dùng, ngay cả trong đời sống thực, hiện tượng đạo nhạc vẫn diễn ra. Chúng ta không thể ngăn cản hoàn toàn nhưng có thể dùng chính AI để đối phó với điều này,” nhà báo Ngô Bá Lục nêu vấn đề.
Cụ thể, ông cho rằng công nghệ sẽ phát hiện rất chính xác sự tương đồng của hai sản phẩm âm nhạc, đánh giá tỷ lệ giống nhau là bao nhiêu %. Nhà báo Ngô Bá Lục cũng kiến nghị cần phải bổ sung hành lang pháp lý với những quy định cụ thể về sở hữu trí tuệ.
Chia sẻ với Báo Điện tử VietnamPlus, ca sỹ-nhạc sỹ Hoàng Hồng Ngọc cũng cho rằng khó tránh khỏi việc những người sáng tác bị ảnh hưởng của nhau, viết ra những giai điệu gần giống nhau, nên việc tôn trọng bản quyền hay không hoàn toàn là do ý thức và sự tự trọng của mỗi người.
“Riêng đối với công nghệ, dù AI có thể xâm chiếm mảnh đất sáng tạo của các nhạc sỹ thì tôi tin rằng với trí tuệ, cảm xúc và góc nhìn, thế giới quan của mỗi người thì những sáng tác của các nghệ sỹ sẽ luôn có chỗ đứng,” ca sỹ-nhạc sỹ Hoàng Hồng Ngọc nói.
Ở góc độ pháp lý, luật sư Lê Quang Vinh (Bross & Partners) cho hay quá trình hoàn thiện pháp luật và chính sách về quyền tác giả tại Việt Nam vẫn còn nhiều khoảng trống, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.
Ông Vinh cho rằng Việt Nam nên xem xét ban hành các chính sách lớn như: Quy định về tác phẩm do AI tạo ra, cần xác định rõ tác phẩm hoàn toàn do AI tạo ra không được bảo hộ quyền tác giả, nhưng sản phẩm có sự can thiệp sáng tạo đáng kể của con người có thể được bảo hộ, nên nghiên cứu cơ chế “quyền liên quan đặc thù” cho sản phẩm AI.
Đây vừa là cách tránh lỗ hổng pháp lý, vừa khuyến khích phát triển công nghệ mà không phá vỡ nguyên tắc nền tảng của bản quyền là dựa trên sáng tạo của con người./.