Từ trung tâm Hà Nội đi về phía nam khoảng 25km là làng Quất Động, nơi được gọi là "đất tổ" của nghề thêu tay truyền thống Việt Nam. Ở đây, nhiều thế hệ người dân đã lớn lên bên khung thêu, quen với việc ngồi hàng giờ chọn từng sợi chỉ, đưa từng mũi kim, để từ một tấm vải trơn hiện lên phong cảnh làng quê, đóa sen, hay những gương mặt toát lên thần thái.
Tổ nghề và cuộc đi sứ phương Bắc
Người được tôn là tổ nghề thêu là ông Lê Công Hành, tên khai sinh là Trần Quốc Khái, sinh năm 1606 tại chính làng Quất Động. Theo sự tích lưu truyền, trong một lần đi sứ sang Trung Quốc thời nhà Minh, ông để tâm học kỹ thuật thêu, khi trở về đã truyền dạy lại cho dân làng. Từ Quất Động, nghề thêu lan ra nhiều vùng khác, để rồi trở thành một nghề thủ công quen thuộc của đồng bằng Bắc Bộ.
Lòng biết ơn với tổ nghề vẫn được người làng gìn giữ đến hôm nay. Hằng năm, vào ngày 12 tháng Sáu âm lịch, Quất Động tổ chức lễ giỗ tổ, dâng lễ tri ân người đã truyền nghề cho làng. Không chỉ người trong làng, các nhóm thợ thêu từ nhiều nơi cũng về dự, như một cách tìm về cội nguồn của nghề.
Về địa giới hành chính, từ ngày 1/7/2025, xã Quất Động cũ của huyện Thường Tín cùng các xã Tân Minh, Dũng Tiến, Nghiêm Xuyên và Nguyễn Trãi được sắp xếp thành xã Thượng Phúc, thành phố Hà Nội. Làng thêu Quất Động nay nằm trên địa bàn xã Thượng Phúc.
Từ áo ngự đến bức tranh treo tường
Thời kỳ đầu, sản phẩm thêu Quất Động chủ yếu phục vụ cung đình, quý tộc và đền chùa, với những câu đối, bức trướng, khăn chầu. Kỹ thuật khi ấy còn giản dị, người thợ chỉ dùng năm màu chỉ là vàng, đỏ, tím, xanh lục và xanh lam. Qua nhiều thế hệ, tay nghề ngày càng tinh xảo, người làng phát triển thêm thêu trắng, thêu màu nổi, thêu kim tuyến, mở rộng sang tranh phong cảnh, danh lam thắng cảnh và tranh chân dung.
Tiếng thơm của thợ thêu Quất Động từng vào tới cung đình nhà Nguyễn. Cụ Bùi Lê Kính, người làng, là người đã thêu hoàng phục cho vua Bảo Đại và Hoàng hậu Nam Phương. Ở thời hiện đại, Nghệ nhân Nhân dân Thái Văn Bôn, người duy nhất của làng được phong danh hiệu này, nổi tiếng với những bức tranh thêu chân dung nguyên thủ quốc gia, trong đó có bức chân dung vua Thái Lan.
Đề tài tranh thêu Quất Động rất gần gũi như hoa lá tứ quý tùng, cúc, trúc, mai; cây đa, bến nước, con đò; chùa Một Cột, đền Ngọc Sơn; cảnh sinh hoạt thôn quê. Một bức tranh có thể mất từ vài ngày đến vài tháng mới hoàn thành, tùy kích thước và độ khó.
Nghệ thuật của sự kiên nhẫn
Thêu tay là nghề đòi hỏi đôi mắt tinh, bàn tay khéo và sự nhẫn nại hiếm có. Người thợ phải hiểu màu, hiểu chất liệu, biết chọn chỉ sao cho các sắc độ chuyển nhau mềm mại, hài hòa, duyên dáng để bức tranh có chiều sâu và có hồn. Một bức tranh thêu là kết quả của hàng nghìn đường kim.
Các nghệ nhân Quất Động sử dụng nhiều kỹ thuật thêu khác nhau, từ những mũi cơ bản đến các kỹ thuật công phu như thêu độn nổi để tạo khối và thêu kim tuyến để tạo ánh sáng lấp lánh. Thêu tay khác với thêu máy ở chỗ mỗi đường kim đều do con người quyết định, nên sản phẩm có độ mềm mại, tinh tế mà máy móc khó thay thế.
Nghề được truyền dạy theo lối cầm tay chỉ việc. Trong nhiều gia đình, ông bà dạy con cháu, trẻ con trong làng được làm quen với kim chỉ từ khi còn nhỏ. Chính cách truyền nghề ấy đã giúp kỹ thuật của làng được giữ lại qua nhiều thế kỷ, dù không có trường lớp chính quy.
Thăng trầm cùng thời cuộc
Nghề thêu Quất Động đã trải qua nhiều thăng trầm. Những năm 1990, làng có nhiều xưởng thêu lớn, sản phẩm chủ yếu làm hàng xuất khẩu. Khi thị trường biến động, nhiều xưởng thu hẹp, thợ bỏ nghề, có lúc nghề tưởng như khó trụ vững.
Người làng đã tìm cách thích nghi. Có người chuyển từ thêu hàng xuất khẩu như khăn trải giường, đồ dùng sang tranh thêu nghệ thuật, rồi sang áo dài và thời trang thêu tay. Sản phẩm ngày nay đa dạng hơn, gồm tranh thêu, khăn trải bàn, áo dài, túi xách thêu họa tiết dân gian, cờ, trướng và trang phục sân khấu truyền thống.
Một thách thức lớn hiện nay đến từ thêu máy. Tranh thêu máy lập trình sẵn có giá rẻ, sản xuất nhanh, khiến thêu tay khó cạnh tranh về giá. Số nghệ nhân cao tuổi ngày càng ít, trong khi lớp trẻ ít người theo nghề lâu dài. Thêu tay hiện được duy trì chủ yếu ở các hộ gia đình quy mô nhỏ.
Gìn giữ và phát huy nghề truyền thống
Giữa những khó khăn ấy, vẫn có người lặng lẽ giữ nghề. Nghệ nhân Hoàng Thị Khương, người đã gắn bó với nghề thêu nhiều thập kỷ, là một ví dụ. Bà mở lớp dạy thêu miễn phí cho người yêu nghề và người khuyết tật, giúp nhiều người có thêm một nghề để sống.
Những lớp truyền nghề, những buổi triển lãm, hội thảo, cùng việc đưa làng thêu vào các tuyến du lịch làng nghề của Hà Nội, là những hướng đi đang được quan tâm. Với một làng nghề có bề dày gần bốn thế kỷ như Quất Động, du lịch trải nghiệm có thể giúp du khách tận mắt thấy người thợ làm việc, hiểu vì sao một bức tranh thêu tay có giá trị, và từ đó trân trọng sản phẩm hơn.
Bên cạnh đó, xây dựng thương hiệu, kể câu chuyện về tổ nghề Lê Công Hành và các nghệ nhân của làng, cùng ứng dụng nền tảng số để quảng bá, sẽ giúp thêu tay Quất Động tìm được chỗ đứng riêng, không phải cạnh tranh bằng giá với thêu máy mà bằng giá trị thủ công và văn hóa./.
Giữ hồn nghề thêu Minh Lãng giữa vòng xoáy hiện đại hóa
Giữa dòng chảy không ngừng của thời đại, nghệ nhân và những người thợ làng thêu Minh Lãng vẫn đang kiên trì gìn giữ từng đường kim, mũi chỉ như giữ một phần hồn cốt văn hóa dân tộc.
