Thực hiện chính sách “Xã hội hóa hoạt động bảo tàng,” hiện nay cácbảo tàng tại Thành phố Hồ Chí Minh đã chủ động liên kết với các cá nhânvà tổ chức xã hội để vừa thu hút mọi người tham gia hoạt động bảo tàngvừa đưa sản phẩm mang tính giáo dục của bảo tàng đi sâu vào các tầng lớpnhân dân.
Đây được xem là mô hình khá thành công của thành phố. Mặc dùvậy, mô hình này chỉ mới là một phần nhỏ trong vấn đề xã hội hóa hoạtđộng bảo tàng. Bởi, mục tiêu chính của “Xã hội hóa hoạt động bảo tàng”là phải thành lập cho được các bảo tàng, phòng trưng bày tư nhân cũngnhư tạo ra cơ chế tự chủ về tài chính cho các bảo tàng công lập. Điềunày thành phố chưa làm được.
Như vậy, trong thời gian tới thành phố cầnphải nỗ lực hơn nữa trong việc giải quyết những vướng mắc đang đặt ranhằm hiện thực hóa chính sách “Xã hội hóa hoạt động bảo tàng.”
Thành lập bảo tàng, phòng trưng bày tư nhân
Với lợi thế là một trung tâm văn hóa lớn của đất nước - nơi tập trungnhiều nhà sưu tập với những bộ sưu tập đồ sộ, phong phú về loại hình cổvật, lẽ ra từ lâu Thành phố Hồ Chí Minh đã thành lập được vài bảo tàngtư nhân. Thế nhưng, cho đến tận bây giờ, thành phố vẫn chưa có một bảotàng tư nhân nào ra đời.
Giải thích về điều này, ông NguyễnVăn Quỳnh - Chủ tịch hội cổ vật Thành phố Hồ Chí Minh chia sẻ các thànhviên trong hội cổ vật đều mong muốn thành lập một bảo tàng để có nơitrưng bày những gì họ sưu tập được nhưng điều này không phải dễ thựchiện. Công tác chuẩn bị trước khi hình thành một bảo tàng tư nhân gặpkhá nhiều vướng mắc.
Vấn đề đầu tiên về giám định cổ vật, hội có đủ thậmchí hơn số lượng cổ vật mà một bảo tàng tư nhân cần phải có. Và hộiđã đưa cổ vật đi giám định trong nhiều năm nay để xác định đấy cóphải là cổ vật hay không (niên đại, giá trị) nhưng chưa thấy câu trảlời. Trong khi, nếu cổ vật chưa được công nhận thì không thể đem ratrưng bày trong bảo tàng.
Bên cạnh đó, do không có nghiệp vụ về bảo tàngnên thành viên trong hội không biết cách sắp đặt, bài trí cổ vật nhưthế nào để truyền tải nội dung đến người tham quan.
Thứ hai, hơn nửa hộiviên trong hội sưu tầm cổ vật với mục đích trao đổi mua bán qua lạigiữa các thành viên và bên ngoài. Vì luôn luôn có sự hoán đổi vềquyền sở hữu các cổ vật như vậy nên sẽ rất khó trưng bày và giới thiệucác cổ vật này tại bảo tàng. Cuối cùng, thuê mặt bằng để xây dựng bảotàng đòi hỏi kinh phí rất lớn. Chi phí một tháng khoảng 100 triệu đồng.Con số này khá cao đối với hội viên của hội và không phải ai cũngcó có thể tự chi.
Bà Vũ Kim Anh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa,Thể thao và Du lịch thành phố cho biết sự ra đời của một bảo tàng tư nhânkhông chỉ là điều mong muốn của các nhà sưu tầm mà còn là củacác cơ quan ban ngành văn hóa nhằm đưa các cổ vật quý hiếm, đặc sắcphong phú đến người tham quan. Do đó, trong khả năng của mình, các cơquan chức năng không ngừng tạo mọi điều kiện giúp đỡ các nhà sưu tập cótâm huyết, tiềm lực hình thành nên bảo tảng tư nhân hoạt động đúng theoLuật Di sản.
Chẳng hạn, Sở đang chuẩn bị cho ra đời bảo tàng tư nhân củamột người Nhật Bản. Mọi hoạt động thẩm định ban đầu, cơ sở vật chất đãhoàn thành chỉ cần Sở Tư pháp xác nhận về tư cách pháp nhân thì bảo tàngsẽ đi vào hoạt động. Bên cạnh đó, đối với những nhà sưu tập không đủđiều kiện cơ sở vật chất để lập bảo tàng tư nhân, vẫn có thể mở nhữngbuổi tri ển lãm ngay tại nhà. Thành lập các phòng trưng bày tư nhânsẽ là xu hướng phát triển mạnh mẽ trong việc xã hội hóa hoạt động bảotàng.
Chính sách tự chủ về tài chính
Chủtrương xã hội hóa ở góc độ bảo tàng công lập là chuyển các cơ sở cônglập đang hoạt động theo cơ chế sự nghiệp mang nặng tính hành chính baocấp sang cơ chế tự chủ cung ứng dịch vụ. Qua đó, các bảo tàng cũng cóđầy đủ quyền tự chủ về tổ chức, quản lý, cân đối thu chi. Tuy nhiên,trên thực tế các bảo tàng tại thành phố chưa thực sự có quyền tự chủ vềtài chính trong hoạt động chuyên môn cũng như mức thu phí bảo tàng.
Bà Lê Tú Cẩm, Chủ tịch Hội Di sản thành phố cho biết mọi hoạtđộng chuyên môn của bảo tàng phụ thuộc rất nhiều vào nguồn kinh phí sựnghiệp được cấp hàng năm. Điều này gây khá nhiều bất lợi cho các bảotàng khi thực hiện việc mua các đồ vật, cổ vật phục vụ cho trưng bày,triển lãm. Bởi, bảo tàng phải cố gắng mua cổ vật trong phạm vi nguồnkinh phí hàng năm cho phép. Do đó, các bảo tàng cần đến một cơ chế cungứng kinh phí phù hợp hơn.
Thay vì hỗ trợ kinh phí ấn định trong một nămcho các bảo tàng, nhà nước nên cấp kinh phí theo từng dự án. Tức là,ngay từ đầu năm, các bảo tàng phải đưa ra được số lượng các buổichuyên đề sẽ được tổ chức tại bảo tàng. Mỗi chuyên đề sẽ nhưmột dự án. Trong mỗi dự án phải đưa ra được nội dung: sưu tập nhữnggì, sưu tập bằng cách nào, kinh phí bao nhiêu…. Dựa vào đó, nhà nướcsẽ ký hợp đồng cung cấp kinh phí cho mỗi dự án.
Có được cơ chế nàycác bảo tàng mới thực sự tự chủ về tài chính để mở những buổi triển lãmngay tại bảo tàng hoặc mở rộng hơn nữa hoạt động của bảo tàng ra bênngoài thông qua các buổi tri ển lãm lưu động đến với mọi tầng lớpnhân dân.
Bà Huỳnh Ngọc Vân - Giám đốc Bảo tàng Chứng tíchchiến tranh cho biết thêm ngân sách mà các bảo tàng được cấp rất ít sovới những gì bảo tàng bỏ ra. Đặc biệt, mức thu phí (vé vào cổng, lệ phícho các dịch vụ khác…) của bảo tàng lại được ấn định con số cụ thể docơ quan có thẩm quyền quy định, trong khi đó mọi chi phí để duy trì hoạtđộng của bảo tàng đều tăng theo giá cả thị trường. Dẫn đến các bảotàng bị hạn chế nguồn thu.
Ngay như Bảo tàng Chứng tích chiến tranh,so với những năm trước, nguồn thu từ việc bán vé tăng khoảng 15%,nhưng chi phí cho các dịch vụ khác như điện, nước…lại tăng gấp 5-6lần. Trừ hết mọi chi phí, nguồn thu mà bảo tàng có được vẫn không tăngbao nhiêu. Vì thế, nhà nước nên đưa ra mức phí dao động để bảo tàng cóthể tự chủ thu chi nhưng vẫn không vượt quá mức quy định cho phép./.
Lan Phương (TTXVN)