Hiện nay, nguồn tài chính của hệ thống y tế Việt Nam gồm có 6 nhóm: ngân sách nhà nước, bảo hiểm y tế, bảo hiểm y tế tự nguyện, nguồn tài chính từ các tổ chức phi lợi nhuận phục vụ hộ gia đình, nguồn đóng góp của doanh nghiệp và chi trả trực tiếp từ tiền túi của người dân.
Tuy nhiên cơ cấu tài chính trên còn mất cân đối khi trong các nhóm trên thì nguồn chi phí từ hộ gia đình vẫn là nguồn chi lớn nhất, tự chi trả khoảng 40% tổng chi phí khám chữa bệnh.
Vấn đề này được các chuyên gia đề cập và thảo luận sôi nổi để góp ý các giải pháp trong phiên thảo luận về đổi mới tài chính y tế nhằm đáp ứng yêu cầu thực hiện bảo hiểm y tế toàn dân trong giai đoạn mới, do Tổng hội Y học Việt Nam phối hợp Bộ Y tế tổ chức ngày 28/8 tại Hà Nội.
Tổng chi phí cho khám chữa bệnh ngày càng tăng
Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà nhấn mạnh, hiện nay nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người dân ngày càng cao; mô hình bệnh tật đang thay đổi nhanh chóng; bệnh không lây nhiễm, già hóa dân số, các vấn đề sức khỏe tâm thần, môi trường, dinh dưỡng và những nguy cơ y tế mới đang đặt ra nhiều yêu cầu chưa từng có đòi hỏi ngành y tế cần phải có những thay đổi nhằm phù hợp với tình hình mới.
Trong khi đó, ông Hoàng Trung Tuấn - Phó vụ trưởng Vụ Bảo hiểm Y tế (Bộ Y tế) thống kê, tính đến hết 6 tháng đầu năm 2026, cả nước có 98,68 triệu người đã tham gia bảo hiểm y tế - tăng 8,1% so với cùng kỳ của năm 2025. Hiện nay, tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế so với dân số Việt Nam đạt 95,47%.
Dữ liệu quốc tế mới nhất cho thấy chi tiền túi tại Việt Nam chiếm khoảng 39,2% tổng chi y tế năm 2023 - một lời nhắc rõ ràng về yêu cầu tăng cường bảo vệ tài chính cho người dân.
Về thông tin khám chữa bệnh, trong năm 2025 có tổng số 194,6 triệu lượt người khám chữa bệnh bảo hiểm y tế, với tổng mức khi khám chữa bệnh bảo hiểm y tế là 164,9 nghìn tỷ (tăng 23,4 nghìn tỷ đồng so với năm 2024). Trong 6 tháng đầu năm 2026, có 94,4 triệu lượt người khám chữa bệnh bảo hiểm y tế với tổng chi phí là 84,8 nghìn tỷ (tăng 8.420,5 tỷ đồng - 11,1% so với cùng kỳ năm 2025).
Ông Tuấn nhấn mạnh, Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số, bệnh không lây nhiễm gia tăng và chi phí y tế ngày càng cao. Đặc biệt, hiện nay nhu cầu khám chữa bệnh bảo hiểm y tế tăng nhanh, tuy nhiên thu bảo hiểm y tế tăng chậm hơn chi bảo hiểm y tế và phụ thuộc nhiều vào ngân sách nhà nước (khoảng 50%) số thu. Vì vậy, việc đổi mới các giải pháp tài chính nhằm đảm bảo nâng cao năng lực của hệ thống y tế là cần thiết.
Áp lực tài chính gia tăng từ già hóa dân số, bệnh không lây nhiễm và chi trả trực tiếp cho y tế của các hộ gia đình tại Việt Nam còn cao. Dữ liệu quốc tế mới nhất cho thấy chi tiền túi tại Việt Nam chiếm khoảng 39,2% tổng chi y tế năm 2023 - một lời nhắc rõ ràng về yêu cầu tăng cường bảo vệ tài chính cho người dân.
Bà Trần Thị Trang - Vụ trưởng Vụ Bảo hiểm y tế, cho rằng số người tham gia bảo hiểm y tế và mức chi từ quỹ đều tăng qua các năm, trong khi nguồn quỹ có giới hạn, thậm chí trong vài năm gần đây quỹ bảo hiểm y tế chi nhiều hơn thu. Vì vậy, bài toán đặt ra trong bối cảnh vừa bảo đảm quyền lợi người dân, vừa duy trì khả năng cân đối lâu dài của quỹ.
Đây cũng chính là những yêu cầu đặt ra nhằm từng bước mở rộng quyền lợi chăm sóc sức khoẻ, giảm chi phí y tế cho người dân, góp phần thực hiện thành công Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09 tháng 9 năm 2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe cho Nhân dân.
Tăng đầu tư y tế là yêu cầu cấp thiết
Trao đổi tại phiên thảo luận này, tiến sỹ Ong Thế Duệ - Trưởng khoa tài chính y tế (Viện Chiến lược và chính sách y tế) dẫn chứng một trong những hướng đi được thảo luận là huy động thêm nguồn thu từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với các sản phẩm có hại cho sức khỏe như thuốc lá, rượu bia và đồ uống có đường để tái đầu tư cho y tế. Tại Philippines, nguồn thu từ cải cách thuế thuốc lá và rượu được đưa qua cơ chế ngân sách được định hướng cho y tế và mở rộng bao phủ bảo hiểm y tế. Còn Thái Lan áp dụng phụ thu 2% trên thuế thuốc lá và rượu để tài trợ cho quỹ hoạt động dùng chủ yếu cho nâng cao sức khoẻ, phòng bệnh.
Nghiên cứu của Viện Chiến lược và Chính sách y tế (Bộ Y tế) đề xuất mô hình phân bổ linh hoạt, trong đó 60-80% nguồn thu bổ sung có thể dành cho Quỹ bảo hiểm y tế, phần còn lại cho Quỹ Phòng bệnh và ngân sách chung, theo lộ trình thể chế hóa giai đoạn 2026-2030.
Theo phân tích trong Báo cáo Đổi mới tài chính y tế và không gian tài khóa y tế tại Việt Nam do các chuyên gia từ Nhóm Nghiên cứu Công nghệ Y tế, Trường Kinh tế và Khoa học Chính trị London (LSE) chia sẻ, khoảng trống tài khóa y tế (là khoảng cách giữa chi công cho y tế và mức 5% GDP khuyến nghị của WHO) có thể tăng từ 279 nghìn tỷ đồng lên 510 nghìn tỷ đồng vào năm 2030 nếu không có các giải pháp phù hợp. Điều này đòi hỏi một chiến lược đa chiều, kết hợp nhiều đòn bẩy thay vì phụ thuộc vào một nguồn lực đơn lẻ.
Các chuyên gia từ Nhóm Nghiên cứu Công nghệ Y tế (Trường Kinh tế và Khoa học Chính trị London) đề xuất ba trụ cột tài chính y tế mà Việt Nam thực hiện theo lộ trình đến năm 2030 gồm: huy động ngân sách công, huy động các nguồn thu từ tăng cầu và hỗ trợ tiếp cận và tăng cường hiệu quả. Cách tiếp cận này cho thấy bài toán tài chính y tế sẽ cần một chiến lược tiếp cận có lộ trình để đồng thời mở rộng nguồn thu, huy động nguồn lực xã hội và sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn.
Phiên thảo luận cũng ghi nhận kinh nghiệm khu vực APEC về bảo hiểm y tế bổ sung từ Crowell Global Advisors và thực tiễn triển khai các sản phẩm bảo hiểm y tế bổ sung tiên phong tại Việt Nam. Những chia sẻ này phản ánh tiềm năng ngày càng rõ nét của hợp tác công-tư (PPP) trong việc mở rộng không gian tài khóa cho y tế và đa dạng hóa nguồn lực tài chính. Các đại biểu thống nhất rằng, chuyển dịch tài chính y tế từ chi trả thụ động sang đầu tư chủ động cho phòng bệnh là hướng đi cần thiết để vừa bảo đảm an sinh xã hội, vừa nâng cao tính bền vững của Quỹ Bảo hiểm y tế.
Trong bài toán về tài chính y tế vẫn phải tìm kiếm nguồn ngân sách khác nhau, trong đó ngân sách nhà nước cho những nhiệm vụ nhà nước cần bảo đảm, và các nguồn tài chính mới như bảo hiểm y tế bổ sung, hoặc trích một phần thu thuế từ các sản phẩm tiêu thụ đặc biệt đưa vào chi cho một số nhiệm vụ đặc biệt khác.
Phát biểu kết thúc phiên họp, bà Trần Thị Trang - Vụ trưởng Vụ Bảo hiểm Y tế nhấn mạnh, bao phủ bảo hiểm y tế của Việt Nam hiện nay đạt được trên 95% dân số và mục tiêu đến năm 2030 là 100% dân số tham gia bảo hiểm y tế. Đáng lưu ý, quyền lợi của người tham gia bảo hiểm y tế gia tăng qua các năm và gần đây nhất là từ ngày 1/7, người bệnh đi khám chữa bệnh trái tuyến cấp cơ bản được hưởng 50% chi phí khám chữa bệnh.
“Nếu chúng ta muốn miễn viện phí toàn dân ở mức cơ bản, muốn tăng quyền lợi, các gói sàng lọc dự phòng bệnh tật, chi cho phòng bệnh và các hoạt động khác, chi hỗ trợ một phần cho khám sức khoẻ định kỳ và trong lộ trình tăng giá viện phí theo tiền lương tăng…, chắc chắn sẽ phải tính tổng thể các quyền lợi bảo hiểm y tế, từ đó xác định mức đóng cho phù hợp và cân đối,” bà Trang nhấn mạnh.
Cho rằng Quỹ bảo hiểm y tế để chia sẻ trong dài hạn và không kỳ vọng mọi thứ quỹ bảo hiểm y tế đều chi toàn bộ. Vì thế, theo Vụ trưởng Vụ Bảo hiểm Y tế, trong bài toán về tài chính y tế vẫn phải tìm kiếm nguồn ngân sách khác nhau, trong đó ngân sách nhà nước cho những nhiệm vụ nhà nước cần bảo đảm, và các nguồn tài chính mới như bảo hiểm y tế bổ sung, hoặc trích một phần thu thuế từ các sản phẩm tiêu thụ đặc biệt đưa vào chi cho một số nhiệm vụ đặc biệt khác.
Việt Nam đang chuyển trọng tâm từ điều trị bệnh sang phòng bệnh, quản lý sức khỏe liên tục và củng cố y tế cơ sở theo tinh thần của Nghị quyết 72. Đây là bước chuyển đúng hướng, nhưng cần đi cùng nguồn lực ổn định và cơ chế chi trả phù hợp. Bởi thách thức không chỉ là huy động thêm nguồn kinh phí, mà là bảo đảm nguồn lực được phân bổ đúng ưu tiên: phòng bệnh, y tế ban đầu, nhóm dễ bị tổn thương, thuốc và công nghệ có giá trị, cùng năng lực dữ liệu và quản trị.
Vì vậy, việc tăng đầu tư y tế là yêu cầu cấp thiết để tạo nền tảng bền vững hiện thực hóa 6 mục tiêu Nghị quyết 72 khi Việt Nam đứng trước thách thức già hóa dân số, bệnh không lây nhiễm và gánh nặng chi trả trực tiếp của người dân (40% so với mức khuyến nghị 20% của WHO). Trong khi đó, Nghị quyết 72 đặt mục tiêu giảm tỷ lệ chi tiền túi xuống 20-30%, qua đó tăng khả năng tiếp cận dịch vụ y tế và bảo vệ người dân trước rủi ro tài chính do bệnh tật./.