Mỗi khi màn đêm buông xuống, vẻ đẹp rực rỡ muôn màu từ những chiếc đèn lồng độc đáo lại định hình diện mạo đặc trưng cho phố cổ Hội An.
Ra đời từ khoảng thế kỷ 17, nghề làm đèn lồng nơi đây đã tích lũy hành trình hơn 400 năm tuổi gắn liền với đời sống văn hóa của người dân xứ Quảng.
Từ vật dụng thắp sáng quen thuộc trong các dịp lễ Tết hay hiếu hỷ, chiếc đèn thủ công đã bước lên vị thế sản phẩm văn hóa và du lịch đặc sắc.
Hiện nay, toàn vùng có khoảng hơn 200 nghệ nhân và hộ dân vẫn trực tiếp duy trì sinh kế bền bỉ cùng nghề truyền thống này.
Trước yêu cầu mới của kinh tế di sản và du lịch xanh, những người giữ nghề đèn lồng đang chủ động làm mới chất liệu, tiếp thu tinh hoa kỹ thuật quốc tế. Định hướng lập hồ sơ Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia cũng mở ra yêu cầu cấp thiết về công tác bảo tồn lâu dài.
Mạch nguồn 4 thế kỷ giữ nghề
Suốt hơn 25 năm gắn bó với công việc làm lồng đèn, nghệ nhân Nguyễn Kim Thành vẫn đều đặn chế tác tại xưởng gia đình để cung ứng đi Hà Nội, Huế và Thành phố Hồ Chí Minh.
Khi nhu cầu tiêu thụ tăng cao, vợ chồng ông lại nhờ thêm người dân trong làng trợ giúp để kịp nguồn sản phẩm cung ứng.
Với ông Thành, sức sống của nghề thủ công bắt nguồn từ niềm tự hào trong từng sản phẩm tự tay hoàn thiện.
Nhắc về quãng đường dài qua nhiều thăng trầm của phố cổ, ông Nguyễn Kim Thành khẳng định: "Mình yêu nghề mình mới giữ, mình tự làm ra sản phẩm nên mình rất tự hào."
Ngọn lửa nghề ấy tiếp tục được lớp thợ trẻ kế thừa qua các xưởng sản xuất ngay tại phố cổ. Sau hơn hai năm làm nghề, chị Huỳnh Thị Thanh Xuân tìm thấy niềm vui mỗi ngày khi tự tay hoàn thiện những sản phẩm xinh xắn, góp phần làm đẹp cho phố cổ.
Tại phường Điện Bàn, thành phố Đà Nẵng, anh Lê Vĩnh Hà đã rời công việc doanh nghiệp ở thành phố Hồ Chí Minh để trở về quê học lại nghề cũ của người cha.
Anh thành lập Cơ sở sản xuất lồng đèn Thiên Đăng với quy trình chọn tre, chuốt nan, phơi sấy và hoàn thiện bằng vải lụa được chuẩn hóa bài bản.
Bình quân mỗi năm, xưởng Thiên Đăng đưa ra thị trường hơn 10.000 chiếc đèn lồng phục vụ các cơ sở lưu trú trong nước và xuất khẩu sang Hoa Kỳ, Chile, Colombia cùng Hàn Quốc.
Hoạt động sản xuất này giúp nhiều lao động gắn bó với nghề làm tre truyền thống tại địa phương có thêm việc làm ổn định.
Dấu ấn giao thoa và sáng tạo
Bên cạnh việc giữ nguyên dáng đèn truyền thống, nhiều nghệ nhân Hội An chọn hướng mở rộng biên độ sáng tạo từ nguyên liệu bản địa.
Gần 20 năm gắn bó với nghề, ông Võ Đình Hoàng, Giám đốc Công ty Trách nhiệm hữu hạn Dịch vụ Hoa Nam, sử dụng đa dạng chất liệu từ tre, gỗ, đồng, gương, inox và đã đưa giấy dừa nước Cẩm Thanh lên đèn suốt 3 năm qua.
Trên lớp giấy thủ công mộc mạc ấy, cơ sở của ông Hoàng khắc họa hình ảnh lá bài chòi nhằm tôn vinh Di sản văn hóa phi vật thể của miền Trung. Ông còn mua thêm xương lá bàng từ nghệ nhân xứ Huế để kết hợp nhiều nguồn nguyên liệu lên chiếc đèn phục vụ các không gian văn hóa.
Đầu năm 2025, tại cuộc thi thiết kế Đèn lồng quốc tế tổ chức ở Hưng Yên, tác phẩm của ông Võ Đình Hoàng đã xác lập Kỷ lục Việt Nam với cụm đèn lồng dài nhất và lớn nhất từ trước tới nay.
Ông Hoàng chia sẻ rằng dù thử nghiệm thêm nhiều nguyên liệu mới thì hình dáng đèn truyền thống vẫn luôn được giữ nguyên.
Từ năm 2023, sau khi Hội An gia nhập Mạng lưới các thành phố sáng tạo của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) ở lĩnh vực thủ công và nghệ thuật dân gian, không gian đối thoại quốc tế của làng nghề càng mở rộng.
Thành phố đã ban hành kế hoạch tổ chức sự kiện Đèn lồng quốc tế năm 2026 với chuỗi hoạt động diễn ra từ ngày 3 đến ngày 6/12.
Bà Trương Thị Ngọc Cẩm, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An, cho biết sự kiện có các đơn vị quốc tế tham gia trưng bày, giới thiệu sản phẩm đèn lồng từ Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, Singapore và Thái Lan.
Thông qua hoạt động này, địa phương mong muốn kể câu chuyện đèn lồng mang giá trị văn hóa, lịch sử như một biểu tượng của Hội An.
Trong buổi workshop khởi động chuỗi hoạt động, điêu khắc gia Đàm Đăng Lại đã trực tiếp giới thiệu kỹ thuật vẽ đèn Nebuta vùng miền Bắc Nhật Bản tới các nghệ nhân phố Hội.
Điểm đặc trưng của kỹ thuật này là phương pháp vẽ sáp trên giấy trước khi dùng màu vẽ lên, kết hợp kích thước tạo hình lớn mang lại hiệu quả thị giác hoành tráng.
Đón nhận luồng kinh nghiệm mới, ông Trương Tấn Thọ, người sáng tạo lồng đèn giấy dừa nước tại Hội An, đánh giá cao gam màu tươi, trong và phương pháp vẽ rời từng miếng trên giấy của Nhật Bản.
Theo ông Thọ, việc ghép từng mảnh vẽ rời đòi hỏi kỹ thuật cao hơn, giúp người thợ địa phương rèn luyện tay nghề tạo hình vững vàng hơn.
Ông Trương Tấn Thọ nhấn mạnh sự giao thoa và sáng tạo là điều kiện tất yếu để chiếc đèn lồng tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại: "Nếu tất cả sự sáng tạo dừng lại ở một mô-típ chung thì nghề truyền thống sẽ dần mai một và bị lụi tàn theo quá khứ."
Định hướng bảo tồn di sản nghề
Song hành cùng những nỗ lực sáng tạo, thực tế thị trường du lịch cũng đặt ra bài toán kiểm soát chất lượng cho đèn lồng Hội An.
Theo ông Võ Đình Hoàng, từ sau khi Hiệp hội nghề đèn lồng ngừng hoạt động vào năm 2009, các cơ sở sản xuất rơi vào tình trạng mạnh ai nấy làm và thiếu tổ chức liên kết chung.
Ông Hoàng nhận định việc thiếu cơ chế điều phối khiến nguyên liệu đầu vào và chất lượng sản phẩm chưa được kiểm soát chặt chẽ. Khi hướng tới khẳng định giá trị nghề truyền thống, ông đề xuất toàn thể thợ và nghệ nhân Hội An cần chung tay kiểm tra chất lượng cũng như lựa chọn nguyên liệu bảo đảm thẩm mỹ.
Về phía cơ quan chuyên môn, Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An đang chuẩn bị hồ sơ đề xuất công nhận nghề làm đèn lồng Hội An là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia vào cuối năm nay. Bước đi này nhằm khẳng định vị thế pháp lý và tạo cơ sở bảo vệ giá trị nghề thủ công lâu đời của đô thị cổ.
Là một người nghiên cứu nhìn vào điểm đến giao lưu văn hóa và du lịch Hội An, điêu khắc gia Đàm Đăng Lại bày tỏ mong muốn thành phố có thêm "những ánh sáng mới, những mục tiêu mới" để mở rộng hơn và giới thiệu nhiều tới công chúng thế giới.
Tiến trình chuẩn bị hồ sơ Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia cùng nỗ lực đổi mới của các thế hệ nghệ nhân đang tiếp thêm động lực để nghề đèn lồng Hội An phát triển bền vững.