Giữa núi rừng vùng thượng nguồn sông Chảy, đồng bào dân tộc Thu Lao vẫn gìn giữ một nghề thủ công độc đáo được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Từ những bông vải trên nương, qua hàng loạt công đoạn thủ công công phu, người phụ nữ Thu Lao tạo nên những tấm vải chàm bền chắc và những bộ trang phục mang dấu ấn riêng.
Đặc biệt, nghề dệt không chỉ phục vụ nhu cầu mặc mà còn hiện diện trong những dấu mốc quan trọng của đời người, từ khi sinh ra, cưới hỏi đến tang lễ, trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng.
Giữ nghề giữa nhịp sống hiện đại
Người Thu Lao ở Việt Nam chỉ sinh sống tại tỉnh Lào Cai, thuộc vùng thượng nguồn sông Chảy như Mường Khương, Pha Long, Sín Chéng... Riêng cộng đồng Thu Lao ở Sín Chéng chỉ có hơn 1.000 người, song hầu như phụ nữ nơi đây đều biết dệt vải, đồng thời luôn tự hào và trân trọng nghề thủ công truyền thống của dân tộc. Qua đôi bàn tay của họ, nghề dệt vẫn được gìn giữ, trao truyền và hiện diện trong đời sống cộng đồng.
Đáng quý hơn, nghề vẫn được trao truyền tự nhiên trong gia đình. Phụ nữ Thu Lao thường bắt đầu học dệt từ khi còn trẻ, khoảng ngoài 20 tuổi, thông qua sự hướng dẫn của mẹ, bà và các chị. Những kỹ năng tưởng như giản dị như cán bông, xe sợi, mắc sợi, dệt vải, nhuộm chàm hay may trang phục được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Với phụ nữ Thu Lao, giữ nghề cũng chính là giữ bản sắc. Họ mong muốn con cháu mai sau vẫn có thể khoác lên mình bộ trang phục truyền thống, hiểu nguồn gốc và trân trọng những giá trị văn hóa của dân tộc mình.
Từ hạt bông đến tấm vải chàm
Đằng sau một bộ trang phục Thu Lao là cả một quá trình lao động công phu, đòi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo và tỉ mỉ.
Người Thu Lao thường trồng bông từ khoảng tháng 2, sau Tết Nguyên đán. Khi bông chín vào khoảng tháng 8-9, họ thu hái, phơi khô rồi chờ đến thời điểm nông nhàn để bắt đầu các công đoạn chế biến.
Sau mùa thu hoạch lúa, ngô, sa nhân, thường từ tháng 10-11, phụ nữ Thu Lao bắt tay vào cán bông, tách hạt, bật bông, làm tơi bông rồi quấn bông thành những con dài. Tiếp đó là nối sợi, xe sợi, tạo thành các ống suốt để đưa vào con thoi.
Đây là công việc tưởng chừng lặp đi lặp lại nhưng đòi hỏi kinh nghiệm và sự khéo léo. Đặc biệt, ngày kéo sợi được lựa chọn cẩn thận. Người Thu Lao quan niệm cần chọn ngày tốt, có nắng, tránh ngày mưa để việc kéo sợi thuận lợi, sợi chắc và khi mắc vào khung dệt được suôn sẻ.
Khi đã có sợi, người phụ nữ mới bắt đầu công đoạn dệt. Dệt xong, vải tiếp tục được nhuộm chàm rồi cắt, khâu thành váy, áo, khăn và những vật dụng cần thiết.
Qua nhiều công đoạn thủ công, những tấm vải chàm đen hiện lên mộc mạc nhưng bền chắc. Tấm vải không chỉ có giá trị sử dụng mà còn lưu giữ dấu ấn văn hóa, kinh nghiệm sản xuất và quan niệm thẩm mỹ của người Thu Lao.
Màu chàm trong đời sống và tín ngưỡng
Trang phục truyền thống của người Thu Lao lấy màu chàm đen làm chủ đạo, tạo nên vẻ đẹp trầm lắng, giản dị nhưng không đơn điệu. Trên nền chàm đen, những họa tiết, hoa văn và các mảng vải khác màu được bố trí ở hai đầu khăn quấn, cạp váy, gấu tay áo, dây thắt lưng...
Váy phụ nữ Thu Lao được làm từ một tấm vải chàm đen rộng khoảng một sải tay, dài đến trên mắt cá chân. Cạp váy rộng khoảng 10cm, sử dụng cùng chất liệu và màu vải, trong khi phía gấu váy được đáp một miếng vải khác màu rộng khoảng 15 cm ở mặt trong.
Một bộ trang phục truyền thống của phụ nữ Thu Lao cũng không thể thiếu xà cạp. Xà cạp có hình tam giác, được may bằng vải bông nhuộm chàm đen, một đầu rộng khoảng 8-12 cm, đầu còn lại chỉ khoảng 1-2 cm, nối với dây vải dài từ 45-60 cm.
Trang phục không chỉ để mặc. Các sản phẩm dệt gắn với nhiều dấu mốc quan trọng trong vòng đời con người, từ tã, địu, mũ dành cho trẻ sơ sinh đến y phục cưới, trang phục tang và những vật dụng phục vụ nghi lễ.
Trong ngày cưới, cô dâu Thu Lao mặc bộ trang phục mới, trùm khăn màu hồng điều kín đầu, chỉ để lộ cặp mắt và sống mũi, đi hài vải và cầm ô che đầu. Trong tang lễ, tang quyến sử dụng khăn tang màu trắng làm từ vải bông không nhuộm.
Bởi vậy, nghề dệt không đơn thuần là một nghề thủ công phục vụ nhu cầu mặc hằng ngày. Nó hiện diện trong những thời khắc quan trọng của đời người, gắn với phong tục, tín ngưỡng và đời sống tinh thần của cộng đồng.
Nông nhàn là mùa giữ nghề
Một nét đặc biệt của nghề dệt Thu Lao là sự gắn bó chặt chẽ với nhịp sản xuất nông nghiệp. Sau khi hoàn tất công việc đồng áng, người phụ nữ mới có thời gian dành cho khung dệt.
Dù nghề dệt đòi hỏi nhiều công sức và thời gian, hầu như gia đình nào cũng có một mảnh nương trồng bông. Khi mùa vụ kết thúc, phụ nữ lại bắt tay vào làm sợi, dệt vải và may trang phục.
Những buổi ngồi bên khung dệt vì thế không chỉ tạo ra sản phẩm phục vụ gia đình mà còn là không gian để người lớn truyền dạy cho thế hệ trẻ. Từng thao tác, kỹ thuật và kinh nghiệm được trao truyền qua lời chỉ dẫn và thực hành trực tiếp.
Ngày nay, phụ nữ trung tuổi và cao tuổi ở nhiều thôn bản Thu Lao vẫn mặc trang phục truyền thống trong sinh hoạt thường ngày. Nam giới ít mặc hơn nhưng trong mỗi gia đình thường vẫn có ít nhất một bộ trang phục để sử dụng vào những dịp quan trọng.
Phần lớn sản phẩm dệt hiện vẫn phục vụ nhu cầu trong cộng đồng, chưa trở thành hàng hóa phổ biến trên thị trường. Chính điều này vừa cho thấy sức sống của nghề trong đời sống truyền thống, vừa đặt ra yêu cầu tìm hướng phát huy giá trị di sản theo cách phù hợp với cộng đồng.
Mở hướng phát huy di sản gắn với du lịch
Ngày 21/2/2024, Nghề dệt của người Thu Lao, tỉnh Lào Cai được công nhận là Di sản Văn hóa phi Vật thể Quốc gia được ghi danh, mở thêm cơ hội để cộng đồng bảo tồn, phát huy một nghề thủ công đã gắn bó với đồng bào từ bao đời.
Danh hiệu không chỉ ghi nhận giá trị của một nghề thủ công mà còn góp phần khơi dậy niềm tự hào, ý thức gìn giữ bản sắc trong cộng đồng.
Thực tế cho thấy nghề dệt Thu Lao đang có thêm cơ hội tiếp cận du khách. Tại lễ hội “Mùa vàng Sín Chéng - Âm vang điệu Khèn” ở Lào Cai, thu hút hơn 50.000 người dân và du khách, không gian văn hóa nông sản đã giới thiệu nghề dệt truyền thống của đồng bào Thu Lao. Các nghệ nhân trực tiếp trình diễn những công đoạn như quay sợi, dệt vải, giúp du khách có cơ hội quan sát và trải nghiệm một nghề thủ công được hình thành từ đời sống lao động của đồng bào.
Đây có thể là hướng đi phù hợp để nghề dệt vừa được bảo tồn trong cộng đồng, vừa tạo thêm sinh kế. Tuy nhiên, việc phát triển thành sản phẩm du lịch cần đặt yếu tố bảo tồn giá trị gốc làm nền tảng, tránh biến nghề truyền thống thành hoạt động trình diễn đơn thuần.
Trong thời gian tới, Lào Cai định hướng tổ chức truyền dạy kỹ năng may, thêu y phục truyền thống của người Thu Lao; tạo không gian để nghệ nhân và người dân thực hành di sản thông qua lễ, tết, hội, phong tục tập quán, nghệ thuật dân gian và trò chơi truyền thống. Địa phương cũng hướng tới hỗ trợ cộng đồng tham gia giáo dục về giá trị văn hóa dân tộc, đào tạo người truyền dạy, nghệ nhân dân gian, đồng thời gắn bảo tồn di sản với du lịch cộng đồng và phát triển sản phẩm.
Giữa cuộc sống hiện đại, những sợi bông được se bằng đôi tay người phụ nữ Thu Lao vẫn tiếp tục nối dài câu chuyện văn hóa của một cộng đồng dân tộc ít người. Từ hạt bông trên nương, qua khung dệt và màu chàm, người Thu Lao tạo nên những tấm vải bền chắc, những bộ trang phục mang dấu ấn riêng và quan trọng hơn là gìn giữ ký ức văn hóa của cha ông.
Việc nghề dệt được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vì thế không chỉ là sự ghi nhận đối với một nghề thủ công truyền thống, mà còn là động lực để những người phụ nữ Thu Lao tiếp tục giữ lấy khung dệt, truyền nghề cho con cháu và để sắc chàm của dân tộc mình không phai giữa dòng chảy của thời gian./.