Giữa không gian văn hóa Chămpa ở miền Trung, Phật viện Đồng Dương thuộc xã Đồng Dương, thành phố Đà Nẵng, là một di tích đặc biệt, lưu giữ những dấu tích quan trọng về lịch sử, tôn giáo, kiến trúc, điêu khắc và khảo cổ học.
Từng là một trung tâm Phật giáo lớn của Vương quốc Chămpa cổ, Đồng Dương không chỉ phản ánh một giai đoạn phát triển rực rỡ của văn hóa Chămpa mà còn cho thấy sự giao thoa văn hóa, tín ngưỡng và nghệ thuật trong khu vực Đông Nam Á thời trung đại.
Ngày nay, sau hơn một nghìn năm tồn tại cùng những tác động khắc nghiệt của thiên nhiên và chiến tranh, phần lớn kiến trúc Phật viện đã bị hủy hoại. Những gì còn lại chủ yếu là nền móng, một phần tường tháp và các hiện vật, điêu khắc quý giá. Thực trạng đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải có một chiến lược bảo tồn tổng thể, lâu dài, tương xứng với giá trị đặc biệt của di tích.
Dấu tích của một trung tâm Phật giáo lớn
Theo bia ký được phát hiện tại Đồng Dương, năm 875, dưới triều vua Indravarman 2, một tu viện Phật giáo và đền thờ Bồ Tát bảo hộ cho vương triều là Laskmindra Lôkesvara Svabhyada đã được xây dựng. Nội dung bia ký cùng các tác phẩm điêu khắc cho thấy Phật giáo tại Đồng Dương mang rõ tính chất Đại thừa.
Những phát hiện khảo cổ sau này cho thấy Đồng Dương từng là một quần thể kiến trúc có quy mô lớn. Khu Phật viện được bao bọc bởi thành ngoại hình chữ nhật, rộng khoảng 155m, dài 326m, bên trong có nhiều cụm kiến trúc và hồ nhân tạo. Khu đền thờ chính gồm ba nhóm kiến trúc kéo dài theo trục Đông-Tây, trong đó có khu tu viện, các công trình phục vụ sinh hoạt và học tập của tăng chúng cùng hệ thống đền tháp.
Các cuộc khai quật đầu thế kỷ 20 đã góp phần làm sáng tỏ quy mô và tầm vóc của di tích. Năm 1901, nhà nghiên cứu người Pháp L. Finot khai quật và giới thiệu 229 hiện vật được phát hiện tại Đồng Dương, trong đó nổi bật là tượng Phật bằng đồng cao hơn 1m. Năm 1902, H. Parmentier tiếp tục khai quật trên quy mô lớn, phát hiện kiến trúc chính của thánh địa cùng nhiều tác phẩm điêu khắc quý giá. Theo khảo tả, toàn bộ khu đền thờ chính và các tháp lân cận phân bố trên một trục dài khoảng 1.300m.
Những phát hiện này cho thấy Đồng Dương không đơn thuần là một cụm đền tháp mà là một phức hợp Phật viện với chức năng tôn giáo, tu học và sinh hoạt tương đối hoàn chỉnh. Quy mô kiến trúc cùng hệ thống tượng, phù điêu và đồ trang trí kiến trúc đã tạo nên một diện mạo riêng biệt cho nghệ thuật Chămpa.
Giá trị đặc biệt của phong cách nghệ thuật Đồng Dương
Một trong những giá trị nổi bật nhất của Phật viện Đồng Dương nằm ở nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc. Những tác phẩm tìm thấy tại đây đã hình thành nên một phong cách nghệ thuật riêng được các học giả gọi là phong cách Đồng Dương, - “một trong những phong cách rõ rệt nhất của nền nghệ thuật tạc tượng Chăm.”
Phong cách này thể hiện rõ cá tính trong tạo hình kiến trúc và điêu khắc. Những hoa văn lá cuộn, hình tượng con người, các chi tiết trang sức cùng cách thể hiện tượng thờ và phù điêu tạo nên diện mạo đặc trưng. Nhiều tác phẩm không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn cung cấp tư liệu quan trọng để nghiên cứu lịch sử, tín ngưỡng và đời sống văn hóa của cư dân Chăm trong giai đoạn thế kỷ 9-10.
Đáng chú ý, ảnh hưởng của phong cách Đồng Dương không giới hạn trong phạm vi di tích. Các dấu tích kiến trúc, điêu khắc và bia ký liên quan đến giai đoạn này được phát hiện tại nhiều địa phương miền Trung, cho thấy sự lan tỏa rộng của một giai đoạn phát triển quan trọng trong lịch sử nghệ thuật Chămpa.
Với những giá trị đặc biệt đó, Di tích khảo cổ và kiến trúc nghệ thuật Phật viện Đồng Dương đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2499/QĐ-TTg ngày 22/12/2016.
Bảo tồn trước những thách thức lớn
Giá trị nổi bật là vậy, song thực trạng của Phật viện Đồng Dương đang đặt ra nhiều vấn đề đáng quan tâm. Sau hơn 1.000 năm, cùng với tác động của thời tiết, thiên nhiên và chiến tranh, phần lớn công trình kiến trúc đã bị phá hủy. Hiện di tích chủ yếu còn một mảng tường tháp thường được người dân gọi là “Tháp Sáng”, nền móng các công trình và một số đồ trang trí kiến trúc.
Trong điều kiện vật liệu gạch Chăm đã xuống cấp, việc bảo tồn càng trở nên phức tạp. Nếu can thiệp quá mức có thể làm mất tính nguyên gốc; nhưng nếu thiếu những giải pháp kỹ thuật phù hợp, các dấu tích còn lại tiếp tục đứng trước nguy cơ hư hại.
Bên cạnh đó, việc phục dựng một công trình đã mất phần lớn cấu trúc nguyên bản cũng đặt ra yêu cầu rất cao về cơ sở khoa học. Không thể chỉ dựa vào hình dung hoặc phỏng đoán để tái tạo một di tích có giá trị khảo cổ, kiến trúc và tôn giáo đặc biệt. Mọi quyết định bảo tồn, gia cố hay phục hồi cần dựa trên kết quả khảo cổ học, nghiên cứu vật liệu, kiến trúc, lịch sử nghệ thuật và tư liệu bia ký.
Áp lực dân sinh, nguồn lực đầu tư và đội ngũ nhân lực chuyên sâu cũng là những vấn đề cần được tính đến. Vì vậy, bảo tồn Đồng Dương không thể chỉ dừng ở những giải pháp xử lý trước mắt mà cần một định hướng tổng thể, có lộ trình dài hạn và sự phối hợp của nhiều ngành, nhiều cấp.
Cần một chiến lược bảo tồn tổng thể
Tại hội thảo khoa học quốc gia “Nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương” do Ủy ban Nhân dân thành phố Đà Nẵng phối hợp với Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Dân tộc và Tôn giáo, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức ngày 15/5/2026, một trong những yêu cầu quan trọng được đặt ra là sớm xây dựng quy hoạch bảo tồn, phục hồi tổng thể Phật viện Đồng Dương.
Quy hoạch cần xác định rõ phạm vi bảo vệ, khu vực khảo cổ, khu vực cần gia cố, phương án nghiên cứu và những không gian có thể phục vụ giáo dục, tham quan, trải nghiệm văn hóa.
Trước hết, cần tiếp tục nghiên cứu, khảo sát và khai quật có trọng điểm nhằm hoàn thiện nhận thức về cấu trúc, chức năng và lịch sử phát triển của Phật viện. Những dữ liệu mới sẽ là cơ sở khoa học cho các bước bảo tồn tiếp theo.
Cùng với đó, cần ưu tiên bảo vệ những dấu tích còn lại, đặc biệt là nền móng, tường gạch và các cấu kiện kiến trúc có nguy cơ xuống cấp. Việc sử dụng công nghệ số trong đo đạc, lập bản đồ, xây dựng cơ sở dữ liệu và tái hiện không gian di tích có thể giúp nâng cao hiệu quả nghiên cứu, đồng thời tạo thêm phương thức giới thiệu di sản đến công chúng mà không gây áp lực trực tiếp lên các cấu trúc khảo cổ.
Phát huy di sản gắn với cộng đồng và du lịch bền vững
Bảo tồn chỉ thực sự bền vững khi giá trị di tích được đưa vào đời sống đương đại một cách phù hợp. Với Phật viện Đồng Dương, hướng phát huy có thể gắn bảo tồn di sản với du lịch sinh thái-tâm linh, giáo dục lịch sử và trải nghiệm văn hóa.
Tuy nhiên, phát triển du lịch cần được đặt sau yêu cầu bảo vệ di tích. Hoạt động tham quan, xây dựng cơ sở hạ tầng và tổ chức các sự kiện phải được kiểm soát để không tạo thêm áp lực lên khu phế tích. Mục tiêu không phải biến di tích thành một không gian du lịch đơn thuần mà tạo điều kiện để công chúng hiểu hơn về lịch sử, văn hóa Chămpa, Phật giáo và nghệ thuật Đồng Dương.
Cộng đồng địa phương cũng cần được xem là một chủ thể quan trọng trong quá trình bảo tồn. Người dân sống quanh di tích không chỉ tham gia bảo vệ cảnh quan mà còn có thể trở thành những người truyền tải câu chuyện về vùng đất, góp phần hình thành các sản phẩm văn hóa và du lịch phù hợp. Khi người dân nhận thấy di tích gắn với sinh kế, môi trường sống và bản sắc của chính cộng đồng, trách nhiệm gìn giữ di sản sẽ có nền tảng bền vững hơn.
Tại hội thảo khoa học quốc gia “Nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương” tại Đà Nẵng, một đề xuất đáng chú ý là nghiên cứu xây dựng Bảo tàng Văn hóa Phật giáo trong quần thể di tích để lưu giữ, giới thiệu và phát huy giá trị của các hiện vật, tượng pháp còn lại. Đây có thể trở thành không gian kết nối giữa khảo cổ học, lịch sử, nghệ thuật và tôn giáo, giúp công chúng hình dung rõ hơn về diện mạo Phật viện Đồng Dương trong quá khứ.
Bên cạnh đó, đề xuất xây dựng hồ sơ đề cử Phật viện Đồng Dương trở thành Di sản văn hóa thế giới cũng cần được nghiên cứu một cách bài bản. Đây là quá trình lâu dài, đòi hỏi cơ sở khoa học, hồ sơ di sản và kế hoạch bảo tồn đáp ứng những yêu cầu nghiêm ngặt. Vì vậy, trước mắt cần tập trung hoàn thiện công tác nghiên cứu, bảo vệ và quản lý di tích, làm nền tảng cho những bước đi tiếp theo.
Giữ lại những dấu tích của một nền văn hóa
Phật viện Đồng Dương hôm nay không còn nguyên vẹn như một nghìn năm trước. Nhưng chính những nền móng, mảng tường, tượng, phù điêu và hiện vật còn lại lại là những chứng tích quý giá giúp hậu thế nhận diện một giai đoạn phát triển đặc biệt của văn hóa Chămpa.
Bảo tồn Đồng Dương vì thế không chỉ là giữ lại những viên gạch cũ hay phục dựng một vài công trình đã mất. Đó là quá trình gìn giữ ký ức lịch sử, bảo vệ những giá trị văn hóa và nghệ thuật đã được hình thành qua nhiều thế kỷ; đồng thời tạo điều kiện để những giá trị ấy tiếp tục được nghiên cứu, giới thiệu và truyền lại cho các thế hệ sau.
Từ một trung tâm Phật giáo nổi tiếng của Vương quốc Chămpa, Đồng Dương đã trở thành một bộ phận quan trọng trong di sản văn hóa của Việt Nam và trong bức tranh lịch sử văn hóa Đông Nam Á. Khi được đặt trong một chiến lược bảo tồn tổng thể, dựa trên cơ sở khoa học, ứng dụng công nghệ hiện đại và có sự tham gia của cộng đồng, Phật viện Đồng Dương không chỉ được bảo vệ tốt hơn mà còn có cơ hội phát huy đúng tầm vóc của một di sản quốc gia đặc biệt./.
Tấm bia đá - “Giấy khai sinh” của Phật viện Đồng Dương ở Đà Nẵng
Nhà thờ tộc Trà của đồng bào Chăm trong vùng lõi của khu Phật viện Đồng Dương đang lưu giữ hiện vật quan trọng là tấm bia đá Đồng Dương (ký hiệu C66) được xem là “Tấm bia khai sinh” của Phật viện.
