Cây dừa hiện diện khắp nơi trong đời sống của người Khmer, từ ven kênh rạch, bờ ruộng, quanh nhà đến dọc những con đường quê. Nếu như cây tre gắn bó với văn hóa người Việt vùng Bắc Bộ, thì cây dừa lại là biểu tượng gần gũi của đồng bào Khmer Nam Bộ.
Chính từ sự thân thuộc ấy, nhiều loại hình nghệ thuật dân gian đã ra đời, trong đó có múa gáo dừa phản ánh rõ nét sự sáng tạo và tinh thần lạc quan của con người.
Trong không gian thanh bình của những phum, sóc Nam Bộ, khi chiều xuống hay trong những đêm trăng sáng, âm thanh “cốc, cốc” mộc mạc từ đôi gáo dừa lại vang lên, ngân dài như một nhịp gọi thân quen. Đó không chỉ là âm thanh của một nhạc cụ giản dị, mà còn là nhịp đập của đời sống văn hóa, tinh thần của đồng bào Khmer-nơi điệu múa gáo dừa tồn tại như một phần ký ức tập thể, gắn bó bền bỉ qua bao thế hệ.
Điệu múa từ đời sống bình dị
Múa gáo dừa là một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo của đồng bào Khmer Nam Bộ, được hình thành từ chính đời sống lao động thường ngày. Từ những quả dừa quen thuộc-thứ trái cây gắn liền với miền sông nước người Khmer đã sáng tạo nên một hình thức biểu diễn vừa giản dị, vừa sinh động. Khi phần gáo dừa được gọt giũa nhẵn bóng, chúng không còn chỉ là vật dụng múc nước, mà trở thành “nhạc cụ” đặc biệt, tạo nên âm thanh vui tai, rộn ràng.
Điệu múa không đòi hỏi sân khấu cầu kỳ hay trang phục phức tạp. Chỉ cần hai chiếc gáo dừa trên tay, người múa đã có thể hòa mình vào nhịp điệu. Mỗi người cầm một đôi gáo, vừa di chuyển vừa gõ nhịp, tạo nên âm thanh “lóc cóc” vui tai. Khi thì họ xếp thành vòng tròn, lúc lại chuyển thành hàng ngang, hàng dọc, các động tác kết hợp linh hoạt giữa tay và chân, tạo nên một tổng thể hài hòa, nhịp nhàng.
Điểm đặc biệt của múa gáo dừa nằm ở sự dung dị nhưng cuốn hút. Động tác không quá phức tạp, nhưng đòi hỏi sự phối hợp ăn ý giữa nhịp chân và tiếng gõ. Nhịp điệu có thể thay đổi linh hoạt: lúc khoan thai, nhẹ nhàng; khi dồn dập, sôi nổi. Chính sự biến chuyển ấy làm nên sức hấp dẫn riêng, khiến người xem dễ dàng bị cuốn theo từng bước múa.
Không chỉ là một điệu múa giải trí, múa gáo dừa còn mang ý nghĩa sâu sắc trong đời sống tinh thần của cộng đồng Khmer. Sau những giờ lao động vất vả trên đồng ruộng, người dân tụ họp lại, cùng nhau múa hát để giải tỏa mệt nhọc. Tiếng gáo dừa vang lên như xua tan cái nhọc nhằn, mang đến niềm vui giản dị nhưng chân thành.
Trong những dịp lễ hội truyền thống, điệu múa này càng trở nên rộn ràng. Các chàng trai, cô gái trong trang phục rực rỡ cùng nhau sánh bước, tay gõ nhịp, chân uyển chuyển. Những ánh mắt e ấp, nụ cười duyên dáng tạo nên một bức tranh sinh động, đậm chất văn hóa Khmer. Không khí lễ hội nhờ đó mà thêm phần náo nhiệt, ấm áp.
Múa gáo dừa cũng là một hình thức giao lưu cộng đồng. Những vòng tròn múa không chỉ là đội hình biểu diễn mà còn tượng trưng cho sự đoàn kết, gắn bó giữa các thành viên trong phum, sóc. Người già, người trẻ đều có thể tham gia, không phân biệt giới tính hay độ tuổi. Chính sự gần gũi ấy khiến điệu múa trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống cộng đồng.
Ngoài ra, điệu múa còn mang lại lợi ích về thể chất. Những động tác nhịp nhàng giúp người múa rèn luyện sự dẻo dai, nhanh nhẹn. Sự kết hợp giữa vận động và âm nhạc tạo nên cảm giác thư giãn, giúp tinh thần trở nên nhẹ nhàng, thoải mái. Người xem cũng không đứng ngoài cuộc-họ dễ dàng bị cuốn theo nhịp điệu, cảm nhận được sự vui tươi lan tỏa trong không gian.
Nỗ lực gìn giữ và trao truyền một nhịp điệu văn hóa
Múa gáo dừa không chỉ là một điệu múa mà đó là kết tinh của đời sống lao động, là biểu hiện của tinh thần lạc quan, yêu đời của người Khmer. Từ những vật dụng giản dị, họ đã tạo nên một loại hình nghệ thuật mang đậm bản sắc, vừa gần gũi, vừa giàu sức sống.
Dù vẫn được duy trì trong nhiều phum, sóc, múa gáo dừa đang đối mặt với không ít thách thức trong bối cảnh hiện đại. Sự phát triển của các loại hình giải trí mới, đặc biệt là các điệu nhảy hiện đại, đã thu hút sự quan tâm của giới trẻ.
Nhiều bạn trẻ Khmer ngày nay quen thuộc hơn với âm nhạc sôi động, phong cách biểu diễn mới mẻ, khiến sự gắn bó với các điệu múa truyền thống phần nào bị giảm sút.
Sự thay đổi trong lối sống cũng ảnh hưởng đến không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Những buổi tụ họp múa hát không còn diễn ra thường xuyên như trước, khiến cơ hội thực hành và truyền dạy điệu múa bị thu hẹp. Nếu không có những giải pháp kịp thời, nguy cơ mai một là điều khó tránh khỏi.
Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ bị lãng quên, việc bảo tồn múa gáo dừa không chỉ là giữ lại một điệu múa, mà còn là giữ gìn một phần hồn cốt văn hóa. Điều này đòi hỏi sự chung tay của cả cộng đồng-từ các nghệ nhân, nhà quản lý văn hóa đến thế hệ trẻ.
Để điệu múa tiếp tục vang lên trong đời sống hôm nay, cần tạo điều kiện để nó thích nghi với bối cảnh mới. Có thể đưa múa gáo dừa vào các chương trình biểu diễn du lịch, sân khấu hóa ở mức độ phù hợp, hoặc kết hợp với các hình thức nghệ thuật khác để tăng sức hấp dẫn. Quan trọng hơn, vẫn phải giữ được tinh thần nguyên bản-sự mộc mạc, chân thành vốn là linh hồn của điệu múa.
Hiện nay, nhiều địa phương có đông đồng bào Khmer sinh sống đã triển khai các hoạt động nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của múa gáo dừa. Một trong những giải pháp hiệu quả là tổ chức các lớp truyền dạy cho thanh thiếu niên, đặc biệt trong các trường phổ thông dân tộc nội trú. Thông qua đó, thế hệ trẻ không chỉ được học kỹ năng múa mà còn hiểu hơn về ý nghĩa văn hóa của điệu múa.
Các hoạt động văn hóa, văn nghệ gắn với bản sắc dân tộc cũng được đẩy mạnh. Những hội thi, buổi biểu diễn không chỉ tạo sân chơi cho học sinh mà còn khơi dậy niềm tự hào về truyền thống. Khi được trực tiếp tham gia, các em sẽ có ý thức hơn trong việc gìn giữ và phát huy di sản văn hóa của dân tộc mình.
Bên cạnh đó, các đoàn nghệ thuật Khmer tại địa phương thường xuyên tổ chức biểu diễn phục vụ cộng đồng. Việc đưa các tiết mục múa gáo dừa về tận phum, sóc không chỉ giúp người dân thưởng thức mà còn tạo cơ hội để điệu múa được “sống” trong chính môi trường văn hóa của nó. Đây cũng là cách hiệu quả để khơi dậy tình yêu và sự quan tâm của cộng đồng đối với nghệ thuật truyền thống.
Trong những buổi chiều yên ả hay đêm trăng sáng nơi phum, sóc, khi tiếng gáo dừa lại vang lên, người ta không chỉ nghe thấy âm thanh của nhạc cụ, mà còn cảm nhận được nhịp sống, nhịp văn hóa đang tiếp tục được nối dài.
Chừng nào những thanh âm “cốc, cốc” ấy còn vang vọng, chừng đó bản sắc văn hóa Khmer vẫn còn được gìn giữ và lan tỏa qua thời gian./.
Tái hiện di sản văn hóa Chiêng Mường và nhạc Ngũ âm người Khmer tại Hà Nội