Từ những lò đúc truyền thống đỏ lửa qua bao thế hệ, nhịp sống tại làng nghề đúc đồng Đại Bái (xã Gia Bình, thành phố Bắc Ninh) nay đang chùng xuống trước những bài toán hóc búa về nguyên liệu, mặt bằng và sinh kế.
Đứng trước sức ép từ các quy định nghiêm ngặt về quản lý môi trường và làn sóng đô thị hóa, người làm nghề đang đối mặt với một ngã rẽ đầy trăn trở: Làm sao để vừa tuân thủ nghiêm túc pháp luật, vừa duy trì làm kinh tế và giữ lửa cho nghề truyền thống đã gắn bó với quê hương suốt hàng thế kỷ?
Áp lực từ nguồn nguyên liệu
Tồn tại và phát triển qua hàng thế kỷ, làng nghề đúc đồng Đại Bái từ lâu đã khẳng định được tên tuổi, uy tín qua những sản phẩm thủ công tinh xảo, chạm khắc hoa văn tỉ mỉ, mang đậm dấu ấn văn hóa của vùng Kinh Bắc. Thế nhưng, nhịp đập của những lò thủ công ấy đã chững lại sau khi các cơ sở sản xuất nghiêm túc thực hiện yêu cầu tháo dỡ lò đúc theo công văn của tỉnh Bắc Ninh vào khoảng tháng 3-4/2025 nhằm đảm bảo các tiêu chuẩn khắt khe về bảo vệ môi trường và quy hoạch phát triển không gian đô thị.
Làng nghề vốn vận hành theo chuỗi sản xuất khép kín tại chỗ - nơi mọi công đoạn từ nấu chảy nguyên liệu, pha chế hợp kim, tạo phôi cho đến đúc và chạm tinh xảo đều diễn ra ngay trong khu dân cư, nhưng nay mất đi lò đúc đã khiến bài toán chủ động nguyên liệu trở thành một thách thức lớn với người làm nghề. Sự thay đổi đột ngột này đã tạo ra một khoảng trống lớn trong chuỗi cung ứng sản xuất tại chỗ.
Chia sẻ về thực trạng này, thợ thủ công Nguyễn Văn Đức cho biết các sản phẩm hiện tại chủ yếu được thực hiện dựa trên nguồn phôi đã tích lũy từ trước. Khi phát sinh đơn hàng mới, cơ sở phải tìm kiếm và nhập phôi từ các địa phương khác thay vì tự đúc tại chỗ.
Việc phụ thuộc vào nguồn phôi bên ngoài này không chỉ làm phát sinh thêm chi phí vận chuyển mà còn khiến người thợ khó chủ động về tiến độ. Giá thành sản phẩm vì thế chịu thêm áp lực lớn, tác động trực tiếp đến khả năng nhận đơn hàng và năng lực cạnh tranh của các cơ sở.
Bên cạnh nguồn phôi, mặt bằng và không gian tổ chức sản xuất mới cũng là những vấn đề khiến người làm nghề đau đầu trăn trở.
Sau khi các lò đúc thủ công phải tháo dỡ để bảo vệ môi trường, quy trình sản xuất vốn khép kín trước đây nay bị chia cắt. Các hộ sản xuất buộc phải chuyển đổi từ tự cung ứng phôi sang việc đặt mua phôi đúc từ các cơ sở bên ngoài hoặc các tỉnh lân cận, sau đó mới mang về gia công, chạm khắc hoàn thiện.
Với các cơ sở quy mô nhỏ, chi phí vận chuyển phát sinh, việc phụ thuộc nguồn cung bên ngoài cùng những rủi ro về thời gian giao hàng đã làm gia tăng đáng kể giá thành sản phẩm hoàn thiện, gây áp lực lớn lên khả năng cạnh tranh của làng nghề.
Trăn trở tìm hướng đi cho làng nghề truyền thống
Trước những khó khăn về không gian sản xuất và bài toán đảm bảo môi trường, mong mỏi lớn nhất của các hộ dân cùng chính quyền địa phương tại Đại Bái hiện nay là sớm được quy hoạch, đầu tư một cụm công nghiệp hoặc khu sản xuất tập trung chuyên biệt dành cho nghề đúc đồng.
Theo ông Nguyễn Văn Trung, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường Gia Bình, việc hình thành một khu sản xuất quy mô, bài bản ngoài khu dân cư không chỉ giúp các cơ sở tuân thủ tốt các tiêu chuẩn về môi trường, đầu tư hạ tầng hiện đại mà còn là giải pháp căn cơ để duy trì sinh kế lâu dài, tạo việc làm ổn định cho lực lượng lao động địa phương khi không còn được tổ chức sản xuất đúc đồng trực tiếp tại hộ gia đình.
Tuy nhiên, để các kiến nghị này sớm trở thành hiện thực, người dân và các tiểu thương rất kỳ vọng các cơ quan chức năng sớm có những định hướng rõ ràng về quy mô, lộ trình triển khai cũng như cơ chế hỗ trợ thuê đất, qua đó tạo “bệ phóng” vững chắc giúp làng nghề nghìn năm tuổi vượt qua giai đoạn chuyển đổi khó khăn.
Thực tế tại làng nghề đúc đồng Đại Bái cho thấy, những thay đổi mang tính bước ngoặt trong điều kiện sản xuất đang tác động trực tiếp và sâu sắc đến khả năng chủ động nguyên liệu, chi phí vận hành cũng như đời sống của người làm nghề.
Việc tháo dỡ các lò đúc thủ công theo yêu cầu quản lý là một bước đi tất yếu nhằm đảm bảo các tiêu chuẩn về môi trường và quy hoạch đô thị. Song, nếu thiếu đi những giải pháp hạ tầng thay thế kịp thời, sự mai một của một nghề cổ truyền hàng trăm năm là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
Vì vậy, bên cạnh việc nghiêm túc tuân thủ các quy định của nhà nước, việc sớm quy hoạch và thiết lập một phương án tổ chức sản xuất phù hợp, được các cấp thẩm quyền xem xét và triển khai một cách thỏa đáng, chính là chiếc phao cứu sinh quan trọng lúc này.
Đó sẽ là nền tảng vững chắc giúp các cơ sở ổn định hoạt động lâu dài, bảo đảm nguồn thu nhập bền vững cho người lao động, đồng thời gìn giữ và phát huy những nét tinh hoa văn hóa truyền thống gắn bó lâu đời với quê hương./.
Bắc Ninh: Dừng hoạt động các cơ sở sản xuất gây ô nhiễm ở làng nghề Đại Bái
Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh yêu cầu dừng hoạt động toàn bộ các cơ sở không đủ điều kiện hoạt động về đất đai, xây dựng, an toàn điện, phòng cháy, gây ô nhiễm môi trường... tại xã Đại Bái.
