Nằm êm đềm men theo bờ đê sông Đáy hiền hòa, làng Chuông (xã Phương Trung, huyện Thanh Oai, Hà Nội cũ nay là xã Thanh Oai, Hà Nội) từ hơn ba thế kỷ nay đã tự hào với nghề làm nón lá truyền thống.
Nơi đây không chỉ níu chân những người yêu văn hóa bởi những nếp nhà ngói thâm nâu cổ kính, những khoảnh sân gạch nhuộm màu thời gian phơi đầy lá lụa trắng muốt, mà còn bởi một không gian sinh hoạt cộng đồng vô cùng độc đáo hiếm nơi nào còn giữ được - những phiên chợ nón rực rỡ lúc bình minh.
Trong nhịp sống hối hả của thời đại số, bức tranh về nghề nón và phiên chợ làng Chuông vẫn hiện lên như một nét chấm phá đầy hoài niệm, lưu giữ trọn vẹn hồn cốt dung dị, thanh tao của làng quê đồng bằng Bắc Bộ.
Tinh hoa trăm năm trong từng mũi chỉ đường kim
Nghề làm nón tại làng Chuông không đơn thuần là một công việc mưu sinh, mà đã sớm được nâng tầm thành một nghệ thuật tinh xảo, đòi hỏi sự tài hoa, đức tính kiên nhẫn và sự tỉ mỉ của người thợ thủ công. Tương truyền, nghề nón ở đây có từ thời nhà Trần.
Trước kia, làng Chuông nổi tiếng với việc chế tác nhiều loại nón khác nhau như nón ba tầm, nón nhô, nón dấu, nón quai thao dành cho các bà, các cô đi trẩy hội. Qua thời gian, nón chóp nhọn đã trở thành sản phẩm chủ đạo, gắn liền với thương hiệu của làng.
Theo chia sẻ của người dân làng Chuông, để làm ra một chiếc nón Chuông phẳng phiu, nhẹ bẫng và trắng muốt, người nghệ nhân phải trải qua hàng chục công đoạn khắt khe, kết tinh từ sản vật của nhiều vùng miền trên dải đất hình chữ S. Vật liệu làm nón không có sẵn ở đất Thanh Oai. Lá lụa để lợp nón phải được tuyển chọn gắt gao từ những vùng đồi núi ở tận Hà Tĩnh, Quảng Bình hay vùng trung du Phú Thọ. Lá mang về không được dùng ngay mà phải vò trong cát mịn cho thật mềm, sau đó đem phơi sương đêm cho bớt đi độ giòn.
Bí quyết làm nên sắc trắng đặc trưng của nón Chuông nằm ở công đoạn "là lá". Người thợ không dùng bàn là điện hiện đại, mà dùng một chiếc lưỡi cày bằng gang nung nóng đỏ trên bếp than hoa. Họ đặt từng chiếc lá lên một củ rơm bọc vải, miết nhẹ lưỡi cày nóng qua lại. Nhiệt độ phải được canh chừng thật chuẩn xác bằng cảm giác của đôi bàn tay; nóng quá lá sẽ cháy sém, nguội quá lá sẽ không thể phẳng và lên màu trắng ngà ưng ý.
Một chiếc nón Chuông chuẩn mực luôn được định hình bởi đúng 16 vòng nứa, biểu tượng cho độ tuổi trăng tròn rực rỡ, thanh tân nhất của người thiếu nữ. Công đoạn khâu nón đòi hỏi người thợ phải ngồi tĩnh tâm hàng giờ đồng hồ, tựa như một quá trình thiền định. Sợi chỉ khâu ngày xưa được làm từ bẹ cây móc rừng xé tơi, cực kỳ bền bỉ và chịu được mưa nắng. Từng mũi kim xuyên qua lớp lá lụa mỏng manh phải cách đều nhau tăm tắp như vắt tranh. Đỉnh cao của nghệ thuật khâu nón Chuông là kỹ thuật "giấu chỉ," sao cho các nút thắt không hề lộ ra ngoài mặt nón.
Chợ nón làng Chuông – Không gian văn hóa sống động
Khác biệt hoàn toàn với những khu chợ sầm uất chốn thành thị hay những phiên chợ quê bán đủ thứ tạp hóa, chợ Chuông mang một bản sắc độc nhất vô nhị. Chợ không họp hàng ngày, mà chỉ mở vào đúng sáu phiên một tháng, rơi vào các ngày mùng 4, 10, 14, 20, 24 và 30 âm lịch.
Điều làm nên sức hút mãnh liệt của chợ Chuông là thời gian họp chợ thường bắt đầu từ rất sớm, khi trời còn chưa tỏ mặt người. Tờ mờ sáng, khoảng chừng 5 giờ, từ khắp các ngả đường làng, ngõ xóm, những chiếc xe đạp, những đôi quang gánh của các bà, các mẹ, các chị lại hối hả đổ về khu vực sân đình và quanh chợ làng.
Không gian chợ ướp đẫm một mùi hương đồng nội đặc trưng không thể nhầm lẫn: mùi ngai ngái của sợi móc, mùi thơm dịu của lá cọ sấy khô, và mùi tre nứa chẻ mới vương vấn trong sương lạnh.
Chợ nón làng Chuông được chia thành các khu vực tự nhiên, không hề có vạch kẻ phân lô nhưng ai cũng ngầm hiểu. Một góc chợ ngập tràn những bó lá lụa trắng muốt, lá gồi xanh non được xếp gọn gàng. Góc khác lại chất đầy những cuộn vòng nứa đủ kích cỡ, những bó cước, cuộn chỉ, hay những chiếc khuôn nón bằng gỗ bóng nhẫy mồ hôi của người thợ
Khu vực nhộn nhịp và rực rỡ nhất luôn là nơi bày bán những chiếc nón thành phẩm. Hàng vạn chiếc nón được xếp chồng lên nhau thành từng tháp cao, hoặc được người bán cầm trên tay, xoay nhẹ để khách hàng và thương lái kiểm tra độ phẳng của lá, độ đều của từng mũi khâu.
Âm thanh của chợ Chuông cũng là một nét quyến rũ kỳ lạ đối với những ai muốn tìm về nguồn cội. Nơi đây không có tiếng loa đài ồn ào hay những lời chèo kéo, mặc cả gay gắt. Phiên chợ diễn ra trong một nhịp điệu lao xao, rầm rì của những lời chào hỏi, tiếng lạo xạo của lá khô cọ xát vào nhau.
Đây là nơi các bà, các mẹ móm mém nhai trầu, vừa bán những mớ vòng, bó lá, vừa hỏi han nhau chuyện mùa màng, chuyện con cái dựng vợ gả chồng. Người thợ làng này sang xem chiếc nón của người thợ làng kia để học hỏi thêm về cách khâu, cách giấu chỉ sao cho sắc nét hơn.
Ngày nay, khi xã hội ngày càng phát triển, chợ nón làng Chuông đã vượt ra khỏi ranh giới của một nơi giao thương làng xã, vươn mình trở thành một "bảo tàng sống," một chất liệu tuyệt vời cho các câu chuyện kể trên hành trình khám phá di sản. Các nhiếp ảnh gia tìm đến đây để chờ đợi khoảnh khắc tia nắng đầu ngày chiếu xuyên qua biển nón trắng rực rỡ.
Không hiếm để bắt gặp những người dẫn đường tận tâm, chọn một góc sân đình cổ kính làm điểm dừng chân, say sưa truyền tải cho các đoàn khách nghe về hành trình vạn dặm của chiếc lá lụa, về ý nghĩa của 16 vòng nứa, và triết lý nhân sinh ẩn giấu trong một món đồ vật bé nhỏ.
Trải qua bao thăng trầm, dù chiếc nón lá không còn xuất hiện với mật độ dày đặc trên các ngả đường phố thị như xưa, nhưng những phiên chợ mùng 4, mùng 10 tại làng Chuông vẫn kiêu hãnh tồn tại như một gạch nối bền chặt giữa quá khứ và hiện tại./.
Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu lần thứ nhất năm 2026
Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu lần thứ nhất diễn ra từ ngày 13-16/11/2026 tại Khu Di tích Hoàng thành Thăng Long, Hà Nội.
