Tiến trình văn học Nga từ thế kỷ XIX đến giai đoạn hiện đại đã được hệ thống hóa một cách đầy đủ với cách trình bày mạch lạc trong ấn phẩm “Văn học Nga” của Đỗ Hải Phong (chủ biên) và Hà Thị Hòa, vừa được Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phát hành.
"Chìa khóa" mở ra bức tranh toàn cảnh văn học Nga
Cuốn sách được ví như "chìa khóa" mở ra bức tranh toàn cảnh văn học Nga khi mang đến góc nhìn khái quát về văn học Nga từ thế kỷ XIX đến sau năm 1917 với lối viết hài hòa giữa tính phổ thông và giá trị học thuật, dễ tiếp cận cho độc giả.
Theo Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, cuốn sách được xây dựng theo cấu trúc hệ thống, kết hợp giữa bối cảnh lịch sử, đặc điểm từng giai đoạn, các khuynh hướng sáng tác và hệ thống tác giả tiêu biểu. Nội dung được trình bày từ tổng quan đến chi tiết, tạo điều kiện cho người đọc theo dõi tiến trình văn học một cách mạch lạc, đồng thời thuận lợi trong tra cứu và sử dụng.
Sách chia tiến trình văn học Nga thành các giai đoạn lớn, gắn với bối cảnh lịch sử cụ thể, giúp người đọc dễ hình dung bức tranh tổng thể cũng như sự vận động của từng thời kỳ.
Sách mở đầu từ giai đoạn 1800-1859, khi văn học Nga bắt đầu khẳng định vị trí nổi bật trên văn đàn thế giới. Đây là thời kỳ xã hội phong kiến chuyên chế với những mâu thuẫn giai cấp ngày càng gay gắt. Văn học Nga hình thành các hình tượng lớn như “con người thừa” (đại diện cho giới trí thức, quý tộc tài năng nhưng bất lực, cô độc và không tìm được lý tưởng sống, bị mâu thuẫn giữa khát vọng cao đẹp và thực tại trì trệ và trở nên “thừa thãi” đối với xã hội) , hình tượng “con người nhỏ bé” (kiểu nhân vật có số phận mong manh, bị chèn ép nhưng lại đánh thức lòng trắc ẩn sâu xa nơi người đọc)… Các hình tượng này gắn với các tác giả tiêu biểu như Alexander Pushkin, Nikolai Gogol, Mikhail Lermontov, Vissarion Belinsky.
Việc tác giả giới thiệu rõ bối cảnh hình thành các hình tượng nhân vật không chỉ giúp người đọc biết đến các tác phẩm mà còn hiểu được tầng sâu xã hội đương thời và tư tưởng phía sau của tác giả, từ đó hiểu được vì sao văn học Nga lại có sức lay động và vị trí nổi bật.
Giai đoạn 1860-1917 là thời kỳ rực rỡ của văn học Nga với sự phát triển tới đỉnh cao của chủ nghĩa hiện thực. Cuốn sách cho thấy rõ sức mạnh phân tích xã hội và chiều sâu tâm lý của các nhà văn Nga qua các tên tuổi lớn Ivan Turgenev, Fyodor Dostoevsky, Leo Tolstoy, Anton Chekhov. Nội dung sách tập trung khái quát đặc điểm sáng tác và những đóng góp, khuynh hướng của từng tác giả, từ đó giúp độc giả hình dung được diện mạo “thời đại vàng” của văn học Nga.
Bên cạnh văn xuôi, cuốn sách còn đề cập đến thơ ca và kịch, giúp bức tranh đời sống phong phú của văn học Nga hiện ra đầy đủ hơn.
Phần văn học sau Cách mạng Tháng Mười Nga 1917 trình bày sự vận động của văn học Xô viết qua các giai đoạn lịch sử như nội chiến, chiến tranh và xây dựng xã hội mới, với các tác giả như Vladimir Mayakovsky, Mikhail Sholokhov, Ilya Ehrenburg, Konstantin Simonov, Chingiz Aitmatov.
Nội dung sách cho thấy văn học Nga luôn gắn bó mật thiết với vận động của lịch sử dân tộc. Đặc biệt, phần viết về chiến tranh và văn học chiến tranh để lại ấn tượng rõ nét. Người đọc nhận ra văn học Nga không chỉ có chiều sâu triết lý mà còn có sức mạnh tinh thần lớn lao. Những tác phẩm viết trong và sau chiến tranh không đơn thuần kể lại sự kiện mà còn góp phần lưu giữ ký ức dân tộc, tôn vinh lòng quả cảm và khơi dậy niềm tin vào con người.
Cuốn sách đồng thời cập nhật văn học Nga sau năm 1991 và các xu hướng hậu hiện đại. Theo Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, đây là điểm đáng quý, bởi nhiều tài liệu giới thiệu văn học Nga thường dừng lại ở các giai đoạn trước. Phần nội dung này bổ sung góc nhìn về sự vận động, đổi mới và hội nhập của văn học Nga trong bối cảnh đương đại.
Khơi gợi tình yêu văn học Nga
Văn học Nga chiếm một vị thế đặc biệt trên văn đàn thế giới, sống mãi trong lòng nhiều thế hệ độc giả trên toàn cầu với những tác phẩm kinh điển, đồ sộ về quy mô và tầm vóc với những tên tuổi lớn như “Chiến tranh và Hòa bình” và “Anna Karenina” của Lev Tolstoy; “Tội ác và hình phạt”, “Anh em nhà Karamazov” của Fyodor Dostoevskyl; “Sông Đông êm đềm” của Mikhail Sholokhov, "Thép đã tôi thế đấy" của Nikolai Ostrovsky...
Nhưng qua cuốn sách, người đọc hiểu sâu sắc hơn cội nguồn của sức sống mãnh liệt ấy không chỉ ở tên tuổi các đại văn hào, những đỉnh cao văn xuôi, những bậc thầy tâm lý, mà ở tinh thần nhân văn bền bỉ, sự sự đồng cảm sâu sắc với con người và khả năng đi tới tận cùng những vấn đề lớn của đời sống. Từ những thân phận nhỏ bé, những bi kịch cá nhân, những giằng xé đạo đức đến những biến cố lịch sử khốc liệt, văn học Nga luôn đặt con người vào vị trí trung tâm.
Việc các tác giả lựa chọn những tên tuổi tiêu biểu của nền văn học Nga ở mỗi thời kì như Pushkin, Dostoevsky, Tolstoy, Chekhov, Gorky, Esenin, Sholokhov… đồng thời giới thiệu những nét chính về cuộc đời, tư tưởng gắn với các tác phẩm tiêu biểu như những minh chứng giúp người đọc thẩm thấu rõ hơn về giá trị nhân văn ấy. Từ đó, cuốn sách khơi gợi trong người đọc tình yêu sâu sắc hơn với văn học Nga.
Đặc biệt, cách tiếp cận có tính định hướng và tính hệ thống là một ưu điểm lớn của cuốn sách. Giữa thế giới đồ sộ của văn học Nga, người đọc không phải mò mẫm giữa hàng loạt tác giả và tác phẩm mà có thể đi từ cái chung đến cái riêng: từ bối cảnh lịch sử, đặc điểm giai đoạn, khuynh hướng văn học đến các gương mặt tiêu biểu. Cách tiếp cận này đặc biệt phù hợp với việc đọc để lấy kiến thức nền tảng, đọc để học hoặc đọc để chuẩn bị cho các nghiên cứu sâu hơn.
Vì thế, cuốn sách thực sự là tài liệu nền tảng giúp sinh viên sư phạm, sinh viên ngành văn hay ngôn ngữ nắm vững kiến thức cơ bản về văn học Nga một cách nhanh chóng và có định hướng cụ thể để đi sâu tìm hiểu từng tác giả, tác phẩm.
Với giới chuyên môn, cuốn sách như tài liệu cẩm nang để định hướng nghiên cứu trong khi với độc giả phổ thông, cuốn sách lại như cánh cửa đầu tiên để bước vào một thế giới văn học đồ sộ mà không bị choáng ngợp, mất phương hướng.
Điều này càng thể hiện rõ hơn ở cách biên soạn theo tinh thần phục vụ học tập, tự học, tự đào tạo khi cuối mỗi phần, sách bố trí hệ thống câu hỏi ôn tập nhằm hỗ trợ người học củng cố kiến thức và phục vụ quá trình tự học, tự đánh giá đồng thời gợi mở tư duy phân tích, so sánh, khái quát.
Đặc biệt, cuốn sách đặt văn học Nga trong mối tương quan với đời sống văn hóa thế giới và với văn học Việt Nam. Qua đó, người đọc nhận ra văn học Nga không chỉ là di sản tinh thần của riêng nước Nga mà còn có sức lan tỏa sâu rộng tới nhiều nền văn học khác, trong đó có Việt Nam./.