Phường rối nước làng Nguyên Xá, xã Nguyên Xá, huyện Đông Hưng, tỉnh Hưng Yên, (Thái Bình cũ) là một trong những cái nôi của nghệ thuật múa rối nước Việt Nam. Trải qua nhiều thế kỷ thăng trầm, Nguyên Xá là một trong số ít phường rối còn tồn tại đến ngày nay và duy trì được hoạt động biểu diễn thường xuyên.
Độc đáo rối dây Nguyên Xá
Khi chúng tôi đến sân khấu rối nước Nguyên Xá, Trưởng phường rối - Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Đình Bẩy đang cặm cụi lau chùi những quân rối đủ hình thù, kích cỡ. Ông ngừng tay, cười rạng rỡ và câu chuyện về phường rối 700 năm tuổi bắt đầu.
Từ bao đời nay, làng Nguyễn (xã Đông Hưng, Hưng Yên) vẫn được coi là một trong những cái nôi quan trọng của nghệ thuật múa rối nước truyền thống Việt Nam. Làng từng có nhiều phường rối khác nhau, sau này sáp nhập thành phường rối nước làng Nguyễn - nay được biết đến với tên gọi phường rối nước Nguyên Xá.
Trải qua biến động thời gian, phường rối vẫn lưu giữ được hàng trăm con rối cổ, nhiều trò và tích diễn đặc sắc, trong đó có chú Tễu lớn nhất Việt Nam - nhân vật biểu tượng không thể thiếu trong mỗi vở diễn.
Chú Tễu tại phường Nguyên Xá có chiều cao đặc biệt lên tới 1m, lớn hơn nhiều so với các phường khác nên cần tới hai nghệ nhân điều khiển cùng lúc để tạo chuyển động linh hoạt.
Ngay từ những năm 1960, phường rối nước Nguyên Xá đã khẳng định được vị thế khi tham gia hội diễn múa rối toàn miền Bắc tại Thái Bình (cũ) và Hà Nội. Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, phường nhiều lần biểu diễn phục vụ cán bộ, chiến sỹ Quân khu 3, mang đến những phút giây giải trí ý nghĩa giữa bom đạn chiến tranh. Sau hòa bình, rối nước Nguyên Xá tiếp tục vươn ra thế giới: từng lưu diễn tại Liên Xô (cũ), Nhật Bản, Pháp, Canada… và ghi dấu tại nhiều kỳ festival nghệ thuật, đặc biệt là Festival Huế.
Với những đóng góp bền bỉ, ngày 4/9/2018, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận nghệ thuật múa rối nước Nguyên Xá là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đó không chỉ là niềm tự hào của người dân địa phương mà còn là sự ghi nhận cho nỗ lực gìn giữ một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc của dân tộc.
Trong không gian nhà thủy đình vừa được nâng cấp cuối tháng 4/2025 với tổng vốn hơn 6,6 tỷ đồng, tiếng trống rối lại vang lên rộn ràng, thu hút những đoàn khách phương xa.
Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Đình Bẩy cho hay điều đặc biệt nhất làm nên thương hiệu Nguyên Xá chính là kỹ thuật trò dây: Điều khiển quân rối bằng hệ thống dây giấu dưới nước, hoàn toàn không sử dụng sào như nhiều nơi khác.
Để điều khiển, nghệ nhân phải đứng dưới nước sâu khoảng 60cm, dùng những sợi dây dài tới 12m để tạo nên các vòng chuyển động cực kỳ phức tạp, là bí quyết lưu truyền từ nhiều đời nghệ nhân.
Phường hiện lưu giữ hàng trăm tích trò: Từ cảnh sinh hoạt nông nghiệp như: đi cấy, úp nơm, chăn vịt… tới trò vui lễ hội như đấu vật, chọi gà, đua thuyền; cũng như các nghi lễ tín ngưỡng và trích đoạn chèo cổ.
Một điểm độc đáo khác là mọi buổi diễn đều sử dụng nhạc sống. Chính sự hòa trộn giữa âm nhạc truyền thống và nhịp điệu con rối đã giúp phường rối Nguyên Xá được mời biểu diễn ở nhiều sự kiện lớn, trong đó có chuỗi 11 tháng liên tiếp tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.
Tiết mục tiêu biểu nhất là “Chạy đàn ngũ phương” - nơi các nhân vật như ông sư, bà vãi, chú tiểu… di chuyển theo hình ngôi sao trên mặt nước.
“Các vòng dây chạy, buông, thắt tạo nên những đường di chuyển phức tạp và giàu tính biểu cảm, thể hiện kỹ thuật đặc trưng chỉ nghệ nhân Nguyên Xá mới thực hiện được. Nhiều nghệ nhân phải cùng lúc đảm nhiệm vài vai khác nhau, xỏ tay nọ, vơ tay kia để giữ nhịp cho cả sân khấu,” ông Bẩy nói.
Để làm nên một buổi biểu diễn trọn vẹn, những nghệ nhân múa rối như ông Bẩy phải ngâm mình dưới nước hàng vài giờ đồng hồ, có những hồ nước sâu ngập tới cổ, đặc biệt vào những ngày mùa đông giá rét.
Họ cũng phải tập đứng vững dưới địa hình bùn đất. Nếu chân không bám được xuống dưới đất, không giữ được thế thăng bằng thì nghệ nhân có thể bị con trò kéo đi.
Trăn trở giữ nghề rối Nguyên Xá
Câu nói quen thuộc "Nghe tiếng trống rối, cơm sôi cũng bỏ" phần nào nói lên sức hấp dẫn của loại hình này. Nhưng ẩn sau màn diễn là nỗi trăn trở của các nghệ nhân - những người ngày đêm giữ lửa nghề truyền thống.
Với những nghệ nhân như ông Bẩy, rối nước không chỉ là nghề biểu diễn mà còn là niềm đam mê. Dù kinh phí cho mỗi buổi biểu diễn rất hạn chế, không đủ trang trải cuộc sống nhưng họ vẫn quyết gắn bó với nghề. Người là nông dân, người làm công nhân, có người mưu sinh bằng đủ nghề khác, nhưng tất cả vẫn trở lại thủy đình mỗi khi có buổi diễn chỉ vì tình yêu với nghệ thuật truyền thống.
Hiện phường có hơn 20 nghệ nhân, từ 16 đến 80 tuổi. Trong nhiều năm qua, công tác truyền dạy được chú trọng. Các khóa đào tạo do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên phối hợp các đơn vị, theo phương thức cầm tay chỉ việc để tránh sai lệch kỹ thuật.
Tuy nhiên, nghề rối nước chưa thể mang lại thu nhập ổn định. Mỗi buổi diễn có thể thu khoảng 20 triệu đồng nhưng phải trừ nhiều chi phí. Cuối cùng, mỗi nghệ nhân chỉ nhận được chừng 300 nghìn đồng.
"Làm nghề này mà tính kinh tế thì khó theo được. Nhưng cái lãi lớn nhất là niềm vui, tinh thần," ông Bẩy chia sẻ.
Dù vậy, tình yêu nghề chưa bao giờ vơi đi dẫu tuổi tác ngày càng cao và nỗi vất vả mỗi khi đứng dưới nước hàng giờ.
"Còn đủ sức khỏe là tôi còn diễn. Mỗi lần nhìn con rối cử động trước ánh mắt háo hức của khán giả, tôi lại thấy mình trẻ lại. Có nhà thủy đình mới này, chúng tôi phấn khởi lắm, càng phải cố gắng hơn để bảo tồn di sản mà cha ông để lại,” ông Bẩy nói.
Một năm mới đang đến, mùa hội Xuân sắp về. Nhà thủy đình Nguyên Xá tới đây sẽ lại rộn vang tiếng trống hội, tiếng đàn, tiếng hát và những quân rối qua tay người nghệ nhân sẽ kể mãi những câu chuyện đời thường, những tích trò dân gian đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ./.