Theo giới chuyên gia khu vực, Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 59 không chỉ đơn thuần là một sự kiện định kỳ mà còn đánh dấu 2 cột mốc quan trọng trong lịch sử khu vực là kỷ niệm 50 năm Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC) và là năm đầu tiên triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045.
Trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu và khu vực đang có nhiều biến động phức tạp, bài toán đặt ra cho ASEAN là làm thế nào để duy trì sự gắn kết và khẳng định vị thế của mình.
Trả lời phóng viên TTXVN tại Malaysia, nhà phân tích đối ngoại, an ninh và chiến lược Collins Chong Yew Keat tại Đại học Malaya nhận định yếu tố mang tính quyết định đối với tương lai của khối chính là khả năng chuyển hóa sự đoàn kết từ một nguyên tắc ngoại giao thuần túy thành năng lực chiến lược tập thể mạnh mẽ và thực chất.
Hiệp ước TAC, với các nguyên tắc nền tảng như giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, không sử dụng vũ lực, tôn trọng chủ quyền và hợp tác cùng có lợi, vẫn đóng vai trò là khung quy phạm quan trọng giúp Đông Nam Á tránh bị chia rẽ sâu sắc bởi sự cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các cường quốc.
Tuy nhiên, ASEAN hiện đang phải đối mặt với những thử thách lớn trong việc thực thi các nguyên tắc này một cách nhất quán, đặc biệt khi giải quyết các tranh chấp khu vực khó khăn và định vị mối quan hệ với các nước lớn.
Theo chuyên gia Collins Chong, để tiến vào giai đoạn phát triển mới, ASEAN cần một sự gắn kết chiến lược ở cấp độ cao hơn. Sự gắn kết chiến lược này không nhất thiết đòi hỏi mọi quốc gia thành viên phải có quan điểm quốc gia hoàn toàn giống hệt nhau trong mọi vấn đề.
Thay vào đó, năng lực cốt lõi mà ASEAN cần đạt được là khả năng thiết lập các lập trường chung tối thiểu đối với những vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến hòa bình khu vực, an ninh kinh tế và luật pháp quốc tế.
Chuyên gia Collins Chong cũng cho rằng nên áp dụng linh hoạt nguyên tắc đồng thuận trong các thỏa thuận triển khai, theo đó duy trì quyền sở hữu tập thể và tính minh bạch, sẽ cho phép các thành viên sẵn sàng tiến lên phía trước mà không làm suy yếu tình đoàn kết chung của khối.
Điều này cũng giúp ngăn chặn tình trạng các thành viên bị chi phối bởi các thế lực bên ngoài, gây tổn hại đến lợi ích chung của toàn hiệp hội.
Bên cạnh đó, theo ông Collins Chong, vai trò trung tâm của ASEAN cần phải được chứng minh thông qua hiệu quả thực tế. Vị thế trung tâm của khối chỉ thực sự được giữ vững khi các cơ chế của ASEAN có đủ năng lực để tự thiết lập chương trình nghị sự, quản lý khủng hoảng hiệu quả, xây dựng lòng tin và tạo ra những kết quả hữu hình mà không bị lệ thuộc vào nước ngoài hay bị suy yếu bởi những hạn chế nội tại.
Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa các trụ cột chính trị-an ninh, kinh tế và văn hóa-xã hội.
Đồng thời, ASEAN cần một bộ máy hỗ trợ mạnh mẽ hơn, bao gồm cả Ban Thư ký được đầu tư nguồn lực thỏa đáng, cơ chế tài chính bền vững, các hệ thống giám sát đáng tin cậy và đặc biệt là quy trình ra quyết định nhanh chóng, kịp thời hơn.
Tầm nhìn 2045 của khối đã xác định rõ hướng đi này thông qua mục tiêu xây dựng các thể chế quyết đoán, phản ứng nhanh, hiệu quả và sẵn sàng cho tương lai.
Song song với việc cải cách thể chế, ông Collins Chong nhận định ASEAN phải xây dựng được khả năng phục hồi tập thể và quyền tự chủ chiến lược.
Điều này đòi hỏi khối phải dũng cảm nhìn nhận và khắc phục những rào cản từ các cấu trúc cứng nhắc, phức tạp và có phần lạc hậu vốn đã tồn tại lâu nay.
Sự gắn kết bền vững của khối không thể chỉ dựa trên các thỏa thuận hành chính mà phải được bồi đắp bởi sự thịnh vượng chung và tính chính danh trong mắt công chúng.
Ông nhấn mạnh hội nhập khu vực chỉ có ý nghĩa khi người dân cảm nhận được những lợi ích rõ rệt thông qua các chuỗi cung ứng linh hoạt, kết nối kỹ thuật số và tài chính thông suốt, an ninh năng lượng và lương thực được đảm bảo, cùng với hệ thống cơ sở hạ tầng bền vững, giáo dục, việc làm và bảo trợ xã hội tốt hơn.
Tầm nhìn ASEAN 2045 hướng tới một cộng đồng kiên cường, sáng tạo, năng động và lấy người dân làm trung tâm. Nhà phân tích Collins Chong cho rằng ASEAN cần giúp cải thiện cuộc sống và bảo vệ các công dân của khối trong những thời điểm khủng hoảng để có thể duy trì lâu dài sự thống nhất về mặt thể chế.
Ông nhận định sự phù hợp và vị thế của ASEAN trong tương lai sẽ phụ thuộc chặt chẽ vào 5 nền tảng bổ trợ lẫn nhau, bao gồm: sự đoàn kết dựa trên nguyên tắc, hiệu quả của các thể chế, quyền tự chủ chiến lược, khả năng phục hồi kinh tế và cuối cùng là tính chính danh lấy người dân làm trung tâm.
Đây chính là lộ trình để ASEAN không chỉ tồn tại mà còn đóng vai trò dẫn dắt trong một thế giới đầy biến động, khẳng định năng lực tự quyết và bảo vệ lợi ích của toàn khu vực trong nhiều thập kỷ tới./.
Việt Nam - trụ cột chiến lược và động lực thúc đẩy Tầm nhìn ASEAN 2045