Tại đình Hà Vĩ, số 11 Hàng Hòm, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội, những mảnh vỏ trứng trở thành chất liệu để du khách thử sức với nghề sơn mài. Từ ngày 4 đến 30/11/2026, không gian “Chạm di sản – sáng tạo cùng sơn mài” kết hợp trưng bày với hoạt động thực hành, đưa công chúng đến gần hơn với nghề thủ công truyền thống.
Trong không gian đình thờ tổ nghề sơn, các sáng tạo của Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát tạo nên sự kết nối giữa di sản và đời sống hôm nay. Người xem có thể tìm hiểu tác phẩm, trò chuyện với nghệ nhân và trực tiếp làm quen với một công đoạn chế tác.
Chạm vào di sản từ trải nghiệm
Các tác phẩm được giới thiệu qua hình thức sắp đặt, thể hiện những tìm tòi trên chất liệu truyền thống. Sơn, vóc, vỏ trứng, vỏ trai, vàng quỳ cũng được giới thiệu để du khách hiểu thêm những thành phần làm nên sản phẩm sơn mài.
Ở phần thực hành, kỹ thuật gắn vỏ trứng giúp người tham gia tiếp cận nghề từ một thao tác cụ thể. Mỗi chi tiết cần sự chăm chút; quá trình thử làm cũng là cơ hội cảm nhận công sức phía sau một tác phẩm hoàn thiện.
Theo nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, vỏ trứng là chất liệu đặc trưng của sơn mài Việt Nam. Lựa chọn vật liệu quen thuộc này, ông muốn gửi gắm rằng sự sáng tạo và lao động có thể tạo nên những sản phẩm có giá trị từ những điều giản dị. Hoạt động trải nghiệm đồng thời đáp ứng nhu cầu tìm hiểu cách sản phẩm được làm ra.
Với Đặng Linh Chi, buổi workshop (chia sẻ kỹ năng thực hành nghề) là dịp khám phá một nghề trước đó bạn chưa biết đến. Việc tự tay thực hành giúp sự công phu của sơn mài trở nên cụ thể hơn.
“Sau buổi triển lãm này em thấy sơn mài là một nghề đòi hỏi sự công phu, tỉ mỉ rất cao, do đó em càng thêm yêu, càng thêm quý trọng những tác phẩm của người nghệ nhân cũng như công sức của họ bỏ ra để hoàn thành một tác phẩm,” Linh Chi chia sẻ.
Từ trải nghiệm cá nhân, Chi mong các nghề truyền thống được giới thiệu rộng rãi qua mạng xã hội, các kênh thông tin và những buổi thực hành. Mong muốn ấy gợi mở cách tiếp cận công chúng trẻ thông qua sự tương tác: gặp gỡ người làm nghề, tìm hiểu kỹ thuật và tự tay thực hành để hình thành sự quan tâm đối với di sản.
Còn với chị Nguyễn Phương Chi, người gốc Việt đã sống ở Pháp 35 năm, tìm hiểu sơn mài gắn với mong muốn khám phá văn hóa quê hương. Chị quan tâm đến nguồn gốc, cách chế tác và đặc biệt là chất liệu sơn ta. Những tác phẩm mang dấu ấn riêng của nghệ nhân đem lại cho chị cảm nhận sâu sắc về tâm hồn Việt.
Qua thực hành, chị nhận thấy làm sơn mài cần sự tỉ mỉ, cần cù và “không vội được”. Theo chị, nhịp độ, sự mềm mại trong thao tác cũng như cảm xúc của mỗi người đều có thể được gửi vào sản phẩm. Bởi vậy, giá trị của tác phẩm còn nằm ở cảm nhận mà nó khơi dậy nơi người xem.
Những chia sẻ ấy cho thấy trải nghiệm có thể mở thêm một lối tiếp cận di sản. Khi hiểu hơn quá trình chế tác, người xem có cơ sở để trân trọng cả sản phẩm lẫn tri thức, kỹ năng của người làm nghề.
Sáng tạo để người trẻ sống được với nghề
Với nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, bảo tồn sơn mài truyền thống là ưu tiên đầu tiên. Ông duy trì cách làm nhiều lớp sơn và khảm chất liệu, đồng thời coi thiết kế là yếu tố giúp nghề thích ứng với nhu cầu mới.
“Tuy nhiên truyền thống thôi chưa đủ, các yếu tố thiết kế và sáng tạo được đưa vào để phù hợp với thị hiếu và nhu cầu sử dụng hiện đại ngày nay,” nghệ nhân chia sẻ.
Hướng tìm tòi của ông thể hiện qua những mẫu mã mang chủ đề 12 con giáp, Phật giáo, được đưa vào tượng điêu khắc, tranh, phù điêu. Cùng với đó là các sản phẩm nhỏ gọn phục vụ khách du lịch tại phố cổ Hà Nội. Kỹ thuật truyền thống được giữ lại trong khi hình thức thể hiện tiếp tục được mở rộng.
Theo ông, khó khăn lớn nhất là phải liên tục tạo ra cái mới. Đó vừa là sự bứt phá của người sáng tạo, vừa là cách tránh trùng lặp trên thị trường. Để phát triển nghề, sản phẩm cần có dấu ấn riêng và đáp ứng nhu cầu của người sử dụng.
Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát bày tỏ vui mừng trước sự quan tâm của giới trẻ. Theo ông, để thu hút người trẻ, cần cho họ thấy di sản truyền thống có thể trở thành những sản phẩm thú vị, có giá trị văn hóa và kinh tế. “Làm nghề truyền thống hoàn toàn có thể đảm bảo điều kiện kinh tế tốt cho cuộc sống,” ông nói.
Từ sự yêu thích đến lựa chọn theo nghề cần một quá trình dài. Một buổi workshop có thể khơi gợi hứng thú, còn việc duy trì hứng thú ấy cần cơ hội học hỏi và thực hành thường xuyên. Khi nghĩ tới gắn bó lâu dài, người trẻ còn cần nhìn thấy khả năng sống bằng công việc mình lựa chọn.
Ở góc độ này, hoạt động trưng bày, trải nghiệm có thể là điểm khởi đầu cho sự kết nối giữa nghệ nhân và người học, giữa sản phẩm và thị trường. Để phát huy hiệu quả lâu dài, những kết nối ấy cần được tiếp tục bằng hoạt động học nghề, hợp tác sáng tạo và giới thiệu sản phẩm.
Ghi nhận sự hỗ trợ của chính quyền và đơn vị quản lý di tích, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát mong có thêm cơ chế hỗ trợ về kinh doanh, thuế để nghề được phát triển và quảng bá rộng hơn. Đây cũng là những khó khăn ông đặt ra từ thực tế làm nghề.
Từ câu chuyện tại đình Hà Vĩ, giữ lửa sơn mài cần sự tiếp nối giữa bảo tồn kỹ thuật, sáng tạo sản phẩm và nuôi dưỡng công chúng. Khi người trẻ có cơ hội hiểu nghề, người nghệ nhân có điều kiện truyền nghề và sản phẩm tìm được chỗ đứng trong đời sống, di sản sẽ có thêm nền tảng để được gìn giữ lâu dài./.
