Hơn ba thập kỷ sau Văn kiện Nara về Tính xác thực được thông qua năm 1994, bối cảnh nhận diện, bảo tồn và quản lý di sản đã có nhiều thay đổi. Những thực hành văn hóa được duy trì, tri thức địa phương, mối liên hệ tâm linh và quan hệ giữa con người với thiên nhiên ngày càng được chú ý trong việc nhận diện, diễn giải giá trị di sản.
Trong khi đó, biến đổi khí hậu, xung đột, thiên tai, đô thị hóa, du lịch và công nghệ mới đang tạo ra những vấn đề mới trong việc đánh giá và bảo vệ tính xác thực. Giữa bối cảnh đó, Chính phủ Việt Nam và UNESCO sẽ đăng cai Hội nghị Đối thoại châu Á-Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực từ ngày 27/9 đến 1/10, tại Hà Nội và Ninh Bình.
“Sự kiện là dịp triển khai những chủ trương, Nghị quyết liên quan đến văn hóa, du lịch và di sản, đồng thời khẳng định vai trò chủ động của Việt Nam trong UNESCO,” Cục trưởng Cục Ngoại vụ và Ngoại giao văn hóa (Bộ Ngoại giao), Tổng Thư ký Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam, bà Lê Thị Hồng Vân khẳng định.
Tính xác thực giữa một thế giới đầy biến động
Văn kiện Nara về Tính xác thực năm 1994 là một mốc quan trọng trong thảo luận quốc tế về di sản. Hơn 30 năm sau, những thay đổi trong đời sống, môi trường và phương thức bảo tồn khiến cách hiểu về tính xác thực tiếp tục được trao đổi và xem xét trong những bối cảnh mới.
Di sản ngày nay có thể tồn tại cùng với sự tiếp nối của các thực hành văn hóa, tri thức địa phương, đời sống tinh thần và mối quan hệ giữa cộng đồng với không gian tự nhiên. Những yếu tố đó ngày càng được quan tâm khi xác định và diễn giải giá trị của di sản.
Cùng lúc, xung đột, thiên tai, biến đổi khí hậu, đô thị hóa, du lịch và công nghệ mới đặt công tác bảo tồn trước những hoàn cảnh khác với hơn ba thập kỷ trước. Tổng Thư ký Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam, bà Lê Thị Hồng Vân cho biết Hội nghị tại Việt Nam vì thế sẽ tập trung trao đổi về cách hiểu, đánh giá và bảo vệ tính xác thực trong chính những bối cảnh mà di sản đang tồn tại, biến đổi nhưng vẫn duy trì những giá trị cốt lõi.
Khoảng 250 đại biểu và chuyên gia từ Việt Nam và nhiều quốc gia sẽ tham gia các phiên thảo luận, nghiên cứu trường hợp, làm việc theo nhóm chuyên gia và khảo sát thực địa. Những vấn đề như phục dựng di sản sau xung đột, thiên tai, di sản sống và vai trò của cộng đồng sẽ được xem xét từ kinh nghiệm thực tế của khu vực.
Hội nghị cũng tiếp nối những trao đổi quốc tế được thúc đẩy tại hội nghị ở Nairobi năm 2025 và thực hiện các quyết định của Ủy ban Di sản Thế giới về việc khuyến khích đối thoại ở cấp khu vực.
Tổng Thư ký Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam nhấn mạnh ý nghĩa chiến lược việc Việt Nam đăng cai tổ chức Hội nghị. Hội nghị nhằm triển khai chính sách phát triển và ngoại giao văn hóa, góp phần cụ thể hóa các quyết định chiến lược của Đảng và Bộ Chính trị về phát triển văn hóa, du lịch, ngoại giao di sản như Nghị quyết số 80-NQ/TW, Nghị quyết số 06-NQ/TW, Nghị quyết số 26-NQ/TW. Bên cạnh đó, góp phần đưa nguồn lực văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội bền vững và đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng.
Ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam, nhấn mạnh: “Tính xác thực có vai trò nền tảng trong cách chúng ta nhận diện và bảo vệ Di sản Thế giới, và cần được hiểu trong chính bối cảnh văn hóa nơi di sản tồn tại. Châu Á - Thái Bình Dương có nhiều kinh nghiệm về di sản sống, tính liên tục, phục dựng, tri thức truyền thống và mối quan hệ giữa cộng đồng với di sản. Hội nghị này có thể góp phần chuyển hóa những kinh nghiệm đó thành các cách tiếp cận rõ ràng hơn, dựa trên bằng chứng và có thể áp dụng trong toàn bộ hệ thống Di sản Thế giới.”
Điểm đáng chú ý của cuộc đối thoại là các kinh nghiệm trong khu vực sẽ được đặt cạnh những cách tiếp cận hiện nay của hệ thống Di sản Thế giới, qua đó xác định những nội dung cần tiếp tục hoàn thiện về hướng dẫn và thực tiễn bảo tồn.
Từ Hoàng thành Thăng Long đến Văn kiện Hà Nội
Việt Nam không chỉ đăng cai hội nghị mà còn đưa kinh nghiệm trong nước vào chương trình trao đổi. Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội là một trong những trường hợp được chương trình xem xét, trước khi các chuyên gia tiếp tục tại Ninh Bình với hoạt động khảo sát thực địa chuyên môn.
Việc kết hợp thảo luận chuyên môn với các trường hợp thực tế giúp nội dung về tính xác thực được đặt trong những bối cảnh di sản cụ thể. Đây cũng là cơ hội để kinh nghiệm bảo tồn của Việt Nam được đưa vào cuộc trao đổi rộng hơn ở cấp khu vực.
Một trong những kết quả quan trọng được kỳ vọng từ hội nghị là đóng góp vào quá trình xây dựng “Văn kiện Hà Nội về Di sản và Tính xác thực.” Văn kiện hướng tới việc cung cấp những hướng dẫn thực tiễn cho các quốc gia trong quá trình nhận diện di sản, xây dựng Danh sách Đề cử Dự kiến, chuẩn bị hồ sơ đề cử, bảo tồn, quản lý và giám sát di sản.
Mục tiêu rộng hơn là hướng tới cách đánh giá tính xác thực nhất quán hơn, bao trùm hơn và dựa trên bằng chứng trong những bối cảnh văn hóa khác nhau, đồng thời bảo đảm Giá trị Nổi bật Toàn cầu, tính toàn vẹn, cơ chế bảo vệ và quản lý hiệu quả của di sản.
Với Việt Nam, ý nghĩa của sự kiện vì thế không chỉ nằm ở vai trò nước chủ nhà. Những kinh nghiệm thực tiễn của Việt Nam về di sản có thêm một diễn đàn để được chia sẻ, trao đổi cùng các quốc gia trong khu vực; đồng thời các nhà quản lý, chuyên gia và những chủ thể liên quan trong nước có cơ hội tham gia sâu hơn vào một cuộc thảo luận đang tiếp tục được mở rộng trong hệ thống Di sản Thế giới.
Hội nghị diễn ra trong năm Việt Nam và UNESCO kỷ niệm 50 năm hợp tác. Trong phát biểu tại sự kiện công bố bộ nhận diện chính thức kỷ niệm 50 năm Việt Nam gia nhập UNESCO, Jonathan Wallace Baker cũng nhắc tới Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực tại Hà Nội và Ninh Bình như một trong những dấu mốc quan trọng tiếp theo trong năm kỷ niệm.
Năm 2026 cũng ghi dấu một sáng kiến khác của Việt Nam trên diễn đàn quốc tế khi Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua nghị quyết khởi động Thập kỷ quốc tế về Văn hóa vì Phát triển bền vững giai đoạn 2027-2036, sáng kiến do Việt Nam đề xuất.
Trong bối cảnh đó, việc Việt Nam đăng cai một cuộc đối thoại cấp khu vực về di sản và tính xác thực tạo thêm một diễn đàn để kinh nghiệm và quan điểm của Việt Nam được đóng góp vào những trao đổi quốc tế về văn hóa và di sản.
Từ Văn kiện Nara năm 1994 đến cuộc đối thoại tại Hà Nội và Ninh Bình năm 2026, cách nhìn về tính xác thực của di sản tiếp tục được đặt trong những hoàn cảnh mới. Thực tiễn bảo tồn ngày nay không chỉ liên quan đến những gì còn lại của di sản, mà còn đến cách các giá trị được duy trì, truyền lại và bảo vệ khi môi trường sống và điều kiện xã hội thay đổi.
Đưa cuộc thảo luận này về Việt Nam, với sự tham gia của các chuyên gia, nhà quản lý, đại diện cộng đồng, chủ thể nắm giữ tri thức và thế hệ trẻ, vì thế là cơ hội để những kinh nghiệm cụ thể của châu Á-Thái Bình Dương được trao đổi rộng hơn và đóng góp vào quá trình hoàn thiện cách tiếp cận về tính xác thực trong hệ thống Di sản Thế giới./.
Phát hiện địa tầng 6m, hé lộ lịch sử dưới lòng đất Hoàng thành Thăng Long
Cuộc khai quật đã cung cấp thêm nhiều tư liệu mới, quan trọng về quy mô, kiến trúc móng nền, móng cột, vật liệu xây dựng của nền điện Kính Thiên; dấu tích sân điện Kính Thiên...
