Nằm ở cuối thôn Thành Tín (xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa), nơi tiếp giáp với đồi cát Nam Cương, cặp giếng cổ Chăm có niên đại từ thế kỷ XVII không chỉ là nguồn nước sinh hoạt lâu đời mà còn là biểu tượng văn hóa - tâm linh độc đáo của cộng đồng người Chăm địa phương.
Hình tượng chuẩn của giếng vuông Chăm
Thành Tín, trong tiếng Chăm là gọi là “palei Cwah Patih,” nghĩa là làng Cát Trắng. Sở dĩ làng có tên như thế là vì cuối làng có một đồi cát trắng kéo dài sang tận đồi cát Nam Cương. Đồi Cát Trắng là nơi phát tích những mạch nước không bao giờ vơi cạn, trong đó có mạch nước ngầm tạo nên cặp giếng cổ làng Thành Tín.
Trên con đường dẫn vào hai giếng cổ, những mạch nước chảy tràn mênh mang, mát rượi. Cây cối dọc hai bên đường làng tươi tốt, xanh um, những cội me già ra hoa vàng đặc sệt, hoa giấy đủ màu sắc rực rỡ, chuối trĩu quả… Chính vị trí địa lý đặc biệt đó đã làm nên một biệt danh của làng Thành Tín là “vùng tiểu sa mạc không bao giờ hết nước.”
Trên một khuôn viên khoảng hơn 500 m2, được bao quanh bằng đá chẻ và gạch cao khoảng 3-4 tấc, có hai cổng bằng gỗ, một cổng ở hướng tây nam, một cổng hướng đông bắc. Khuôn viên giếng rất sạch, trên đó có hai cái giếng hình vuông, thành giếng làm bằng gỗ săng đá, vì vậy người dân địa phương gọi đây là giếng hộc. Giếng vuông vức, mỗi cạnh khoảng 1,5 mét.
Giếng ở trung tâm và trên cao là giếng Ông/Đực (bingun Likei), giếng ở dưới thấp, nằm sát bờ tre phía đông là giếng Bà/Cái (bingun Kamei). Hai giếng nằm cách nhau không xa, chỉ khoảng 9-10 m. Xung quanh bờ bao của hai cái giếng có rất nhiều bụi tre, vì vậy giếng còn có tên nôm na là giếng Tre.
Theo lời kể truyền từ đời này sang đời khác, xưa kia giếng chỉ cách biển khoảng 1-2 km, nên ngoài chức năng cung cấp nước uống, nước sinh hoạt cho cả làng, nước giếng Thành Tín còn là “hàng hóa” để bán cho người đi biển.
Nước giếng không bao giờ vơi cạn, ngọt thanh, có màu đùng đục như nước vo gạo rất đặc trưng.
Cặp giếng cổ làng Thành Tín là hình tượng chuẩn của giếng vuông Chăm. Dưới đáy giếng có một khung vuông làm bằng gỗ quý chịu được sự tác động của đất và nước hàng trăm năm. Bốn trụ giếng nằm sâu bên dưới mặt nước 1,2 m và nhô lên khỏi mặt đất là 0,8 m. Ba mặt của giếng đều có thành gỗ đóng theo chiều ngang để bao bọc, trừ mặt phía bắc để trống, nơi nước giếng chảy ra.
Nước giếng được phân thành 3 cấp: nước trong miệng giếng dùng để phục vụ cúng tế (chỉ riêng giếng Ông) và để uống, nước theo dòng chảy xuống chỗ thấp dành cho tắm giặt, chỗ thấp hơn nữa là nơi cho trâu bò uống nước và tưới ruộng.
Cánh đồng làng Thành Tín rộng khoảng 10ha đều lấy nguồn nước giếng và nước ngầm trên đồi cát chảy xuống. Vì cánh đồng không bao giờ thiếu nước nên người dân nơi đây có thể luân canh 3 vụ trong năm.
Giếng Ông/Đực là nơi dành cho việc lấy nước cúng tế và dành cho phái nam, còn giếng Bà/Cái dành cho phái nữ. Từ sau năm 2000, hệ thống nước máy đã về tận nhà nên không còn cảnh cả làng xúm xít quanh khu vực giếng, cũng không còn cảnh các bà, các cô đội nước về nhà.
Nhưng hiện nay, một số nhà khi có đám (cúng, giỗ, tiệc…), người dân vẫn đánh xe bò đến chở nước giếng về dùng, để tiết kiệm tiền nước máy. Vì giếng vẫn phát huy công năng nên đã có đề án cải tạo, bảo tồn, phát huy giếng cổ Thành Tín thành một địa chỉ văn hóa xứng tầm.
Sự tích giếng đôi
Nhà nghiên cứu văn hóa Chăm Inrasara từng kể một câu chuyện về sự tích giếng đôi này. Có một đôi nam nữ người Chăm yêu nhau, người nam thuộc đạo Bà-ni, người nữ theo đạo Bà-la-môn. Do luật tục xưa không cho lấy người khác đạo nên cha mẹ cô gái ra sức ngăn cấm. Ngăn cấm không được, cha mẹ đuổi cô ra khỏi nhà, khỏi làng.
Cô đau đớn bỏ đi vào rừng sâu, khóc ròng rã bảy ngày bảy đêm đến khi hết nước mắt rồi chết. Chàng trai hay tin vào rừng tìm cô, khi đến nơi thì cô đã lìa đời. Chàng làm đám thiêu cho người yêu rồi nhảy vào lửa chết cùng. Nước mắt họ thấm vào cát và chảy xuống giếng đôi để chứng minh tình yêu chung thủy.
Đa số người dân làng Thành Tín theo đạo Bà-ni. Câu chuyện trên vừa là sự tích giếng đôi vừa thể hiện khát vọng hóa giải luật tục khắt khe như chủ trương hòa giải hai cộng đồng tôn giáo của vua Po Rome (trị vì Vương quốc Chămpa từ năm 1627 đến năm 1651) - cộng đồng tôn giáo Bà-la-môn (Cam Ahier) và cộng đồng tôn giáo Bà-ni (Cam Awal).
Giếng Ông/Đực, giếng Bà/Cái (bingun Lakei - bingun Kamei) góp phần phản ánh quan niệm lưỡng hợp của văn hóa Chăm. Đây là một lối tư duy rất phổ biến của người Chăm, biểu hiện trên nhiều phương diện mà tiêu biểu nhất có lẽ là biểu tượng sinh thực khí Linga - Yoni vẫn được tôn thờ trong các đền, tháp Chăm.
Giếng Chăm vẫn còn tồn tại khá nhiều trên dải đất miền Trung, thậm chí ở cả miền Bắc, nhưng giếng vuông truyền thống thì có lẽ không nhiều (như giếng Bá Lễ ở phố cổ Hội An, giếng đá ở làng rau Trà Quế, giếng làng Thành Tín…).
Song, giếng vuông làm bằng gỗ và đi thành đôi thì chỉ có ở làng Thành Tín. Sự độc đáo của cặp giếng vuông Thành Tín cần được bảo tồn, quảng bá rộng rãi hơn nữa để nó không dừng ở cấp độ một di tích mà còn được nâng lên là một di sản văn hóa độc đáo.
Quảng Trị bảo tồn di tích và hệ thống mạch nước ngầm ở 14 giếng cổ xã Cồn Tiên
Nội dung đáng chú ý của Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia Hệ thống khai thác và xử lý nước (14 giếng cổ) tại xã Cồn Tiên là bảo vệ nghiêm ngặt hệ thống địa tầng, mạch nước ngầm.
