Nằm giữa trung tâm phường Tuy Hòa, tỉnh Đắk Lắk, núi Nhạn vươn cao hơn 60m bên dòng Đà Rằng hiền hòa, như cánh chim đang dang rộng giữa bầu trời miền Trung.
Trên đỉnh núi, Tháp Nhạn trầm mặc suốt gần một thiên niên kỷ, trở thành biểu tượng văn hóa, lịch sử và tâm linh của vùng đất. Không chỉ là công trình kiến trúc Chăm cổ quý giá, nơi đây còn là điểm giao hòa giữa thiên nhiên, con người và những lớp trầm tích văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế kỷ.
Núi Nhạn - nơi hội tụ thiên nhiên, văn hóa và ký ức thời gian
Núi Nhạn không quá cao nhưng sở hữu vị trí đặc biệt khi nằm bên dòng Đà Rằng thơ mộng, từ trên đỉnh núi Nhạn, du khách có thể nhìn toàn cảnh đô thị Tuy Hòa, dòng sông Đà Rằng và vùng cửa biển phía xa. Mỗi thời khắc trong ngày, nơi đây lại mang một vẻ đẹp riêng. Bình minh phủ lên những bức tường gạch sắc vàng ấm áp, chiều buông nhuộm màu cổ kính, còn khi đêm xuống, ánh sáng nghệ thuật khiến ngọn tháp hiện lên huyền ảo giữa không gian tĩnh lặng.
Đứng trên đỉnh núi, phóng tầm mắt ra bốn phía, du khách dễ dàng cảm nhận sự hài hòa của thiên nhiên. Dòng Đà Rằng uốn lượn như dải lụa mềm ôm lấy thành phố, những cánh đồng xanh nối tiếp nhau, xa hơn là biển trời rộng mở và những dãy núi thấp ẩn hiện phía chân trời. Chính vị trí độc đáo ấy khiến núi Nhạn từ lâu được ví như "mắt thần" của vùng đất, nơi hội tụ linh khí của núi, sông và biển.
Không gian thanh bình ấy góp phần tạo nên sức hút đặc biệt cho di tích. Dẫu trải qua bao biến thiên của lịch sử, núi Nhạn vẫn giữ được vẻ tĩnh lặng vốn có, trở thành điểm dừng chân để mỗi người tìm thấy cảm giác bình yên giữa nhịp sống hiện đại.
![ttxvn-nui-nhan-1.jpg](https://media.vietnamplus.vn/images/51673e0851332987bf104092a2b73ba220eb108d3d947589bfe0d2dfbde7dd08933edb025b7383b82749d5e33a5b1468/ttxvn-nui-nhan-1.jpg.avif "Tọa lạc trên đỉnh núi Nhạn, ngọn tháp cổ là "tọa độ văn hóa" và là biểu tượng không thể tách rời của vùng đất Đắk Lắk. (Ảnh: Nhật Anh/TTXVN)")
Dấu ấn rực rỡ của nền văn minh Champa
Theo nhiều công trình nghiên cứu, Tháp Nhạn được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ 11, đầu thế kỷ 12, trong giai đoạn vương quốc Champa phát triển hưng thịnh. Đây là một trong những công trình kiến trúc Chăm còn khá nguyên vẹn ở khu vực Nam Trung Bộ, phản ánh trình độ kỹ thuật, nghệ thuật và đời sống tín ngưỡng đặc sắc của cư dân Champa xưa.
Người Chăm xây dựng tháp để thờ phụng Thiên Y A Na-vị nữ thần được tôn kính như Mẹ Xứ Sở, người truyền dạy nghề trồng lúa, dệt vải và khai phá đất đai. Trải qua quá trình giao lưu văn hóa Việt-Chăm, tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na tiếp tục được người Việt kế thừa, góp phần tạo nên sự giao thoa văn hóa độc đáo trên vùng đất miền Trung.
Điều khiến nhiều nhà nghiên cứu và du khách ngưỡng mộ chính là nghệ thuật kiến trúc độc đáo của công trình. Tháp cao khoảng 24 m, gồm ba phần đế, thân và mái theo bố cục truyền thống của kiến trúc Chăm. Các tầng thu nhỏ dần khi vươn cao tạo nên cảm giác thanh thoát nhưng vẫn vững chãi.
Ấn tượng hơn cả là kỹ thuật xây dựng bằng gạch nung. Những viên gạch đỏ được ghép khít đến mức rất khó nhận thấy mạch nối. Tháp Nhạn được xây dựng theo lối kiến trúc truyền thống của người Chăm với những đặc điểm độc đáo. Toàn bộ công trình được xây bằng gạch nung theo kỹ thuật đặc biệt của người Chăm cổ, không sử dụng chất liệu kết dính mà vẫn tạo nên sự liên kết chắc chắn giữa các viên gạch qua hàng nghìn năm.
Bên trong tháp là không gian nhỏ nhưng cao vút, tạo cảm giác trang nghiêm và huyền bí. Ánh sáng len qua cửa chính hướng Đông càng làm nổi bật vẻ linh thiêng của công trình đã tồn tại gần một nghìn năm.
Sau hàng trăm năm chịu tác động của mưa nắng, chiến tranh và thiên tai, công trình vẫn giữ được hình khối gần như nguyên vẹn. Đến nay, phương pháp liên kết các viên gạch vẫn còn là một trong những bí ẩn lớn của kiến trúc Champa. Nhiều giả thuyết cho rằng người Chăm đã sử dụng nhựa cây dầu rái kết hợp kỹ thuật mài chập để tạo nên sự kết dính gần như hoàn hảo, song bí quyết thực sự vẫn chưa được giải mã trọn vẹn.
Hơn mười thế kỷ qua, Tháp Nhạn đã chứng kiến biết bao đổi thay của lịch sử. Những công trình từng tồn tại quanh khu vực tháp dần bị thời gian xóa nhòa, chỉ còn ngọn tháp cổ vẫn hiên ngang đứng giữa trời đất như một chứng nhân lặng lẽ của nền văn minh từng phát triển rực rỡ.
Giá trị đặc biệt ấy đã được Nhà nước ghi nhận khi Tháp Nhạn được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia và đến năm 2018 được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt. Đây không chỉ là niềm tự hào của người dân địa phương mà còn khẳng định vị trí quan trọng của di sản trong kho tàng văn hóa Việt Nam.
Không gian văn hóa sống giữa lòng di sản
Tháp Nhạn hôm nay là điểm tham quan và là không gian văn hóa, tín ngưỡng giàu sức sống. Mỗi dịp đầu năm, ngày rằm hay mùng Một âm lịch, người dân vẫn lên núi dâng hương, cầu mong bình an và những điều tốt đẹp.
Đặc biệt, Lễ hội Vía Bà diễn ra hằng năm vào tháng Ba âm lịch đã trở thành sự kiện văn hóa tiêu biểu của địa phương. Trong những ngày lễ, đồng bào Chăm, người dân trong vùng cùng du khách từ nhiều nơi hội tụ về Tháp Nhạn để thực hiện các nghi lễ truyền thống, dâng hương tưởng nhớ Thiên Y A Na và thưởng thức các chương trình nghệ thuật dân gian đặc sắc.
Không gian lễ hội phản ánh sinh động quá trình giao thoa văn hóa Việt-Chăm kéo dài hàng trăm năm. Những điệu múa Chăm mềm mại, tiếng trống Paranưng, tiếng kèn Saranai hòa cùng không khí linh thiêng tạo nên nét riêng hiếm có của di tích.
Ngoài các hoạt động tín ngưỡng, Tháp Nhạn còn thường xuyên diễn ra nhiều sự kiện văn hóa như Hội thơ Nguyên Tiêu, các chương trình biểu diễn nghệ thuật truyền thống, hoạt động quảng bá du lịch và giới thiệu bản sắc văn hóa địa phương. Nhờ đó, di sản không chỉ thuộc về quá khứ mà vẫn hiện diện sinh động trong đời sống hôm nay.
Với nhiều du khách, sức hấp dẫn của Tháp Nhạn không chỉ nằm ở kiến trúc cổ mà còn ở cảm giác được hòa mình vào một không gian vừa gần gũi vừa thiêng liêng. Nơi đây lưu giữ ký ức của nhiều thế hệ, đồng thời mở ra cơ hội để công chúng hiểu sâu hơn về nền văn hóa Champa cũng như sự đa dạng văn hóa của Việt Nam.
Lưu giữ di tích cho mai sau
Giá trị của Tháp Nhạn nằm ở những viên gạch cổ hay tuổi đời hàng nghìn năm và ý nghĩa văn hóa, lịch sử và tinh thần mà di tích mang lại cho cộng đồng. Chính vì vậy, công tác bảo tồn luôn được xem là nhiệm vụ quan trọng nhằm gìn giữ di sản cho các thế hệ tương lai.
Trong nhiều năm qua, di tích đã được quan tâm đầu tư tu bổ, phục hồi, chỉnh trang cảnh quan và bảo vệ môi trường xung quanh. Hệ thống công viên, đường dạo, cây xanh cùng nhiều công trình phụ trợ được xây dựng theo hướng hài hòa với không gian di tích, góp phần nâng cao giá trị cảnh quan và tạo điều kiện thuận lợi cho khách tham quan.
Đặc biệt, Chính phủ đã phê duyệt nhiệm vụ lập quy hoạch bảo quản, tu bổ và phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt Tháp Nhạn với mục tiêu bảo tồn toàn diện cả giá trị vật thể lẫn phi vật thể. Quy hoạch hướng đến việc phát huy di tích trở thành trung tâm văn hóa, tín ngưỡng, điểm du lịch văn hóa-sinh thái đặc sắc, đồng thời kết nối với hệ thống các tháp Chăm miền Trung để hình thành tuyến du lịch di sản.
Song song với đầu tư hạ tầng, việc nâng cao ý thức cộng đồng cũng giữ vai trò then chốt. Mỗi người dân, mỗi du khách khi đến Tháp Nhạn đều có thể góp phần bảo vệ di sản bằng những hành động nhỏ như giữ gìn vệ sinh môi trường, không tác động lên công trình, tôn trọng không gian tín ngưỡng và thực hiện đúng các quy định bảo vệ di tích.
Bảo tồn không có nghĩa là đóng kín di sản trong quá khứ, mà là gìn giữ để di sản tiếp tục sống cùng hiện tại. Khi kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển du lịch bền vững, núi Nhạn sẽ tiếp tục phát huy giá trị văn hóa, góp phần quảng bá hình ảnh địa phương và tạo động lực phát triển kinh tế-xã hội.
Giữa nhịp sống đổi thay từng ngày, Tháp Nhạn vẫn lặng lẽ soi bóng xuống dòng Đà Rằng như suốt gần một nghìn năm qua. Ngọn tháp gạch đỏ trên đỉnh núi không chỉ kể câu chuyện về một nền văn minh rực rỡ đã từng tồn tại, mà còn nhắc nhở mỗi người hôm nay về trách nhiệm gìn giữ những giá trị quý báu của cha ông.
Đó là hành trình bảo vệ ký ức, bảo vệ bản sắc và trao lại cho mai sau một di sản còn nguyên sức sống, để mỗi mùa nắng gió, Tháp Nhạn vẫn hiên ngang giữa đất trời như biểu tượng trường tồn của văn hóa Việt Nam.
Phê duyệt lập Quy hoạch tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt Tháp Nhạn
Di tích Tháp Nhạn được quy hoạch với diện tích khoảng 10.682ha; trở thành một trong những trung tâm văn hóa, tín ngưỡng của tỉnh Đắk Lắk; điểm du lịch văn hóa, sinh thái gắn kết đô thị biển.
