Gần một thiên niên kỷ tồn tại, Văn Miếu-Quốc Tử Giám trở thành biểu tượng của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài.
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, cùng với việc bảo tồn giá trị đã được trao truyền là phải tìm phương thức mới để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống, trở thành nguồn lực cho giáo dục, sáng tạo và phát triển kinh tế-xã hội. Đây là hướng đi quan trọng để chuyển hóa giá trị văn hóa, tri thức thành nguồn lực, đóng góp vào sự phát triển của Thủ đô và đất nước trong kỷ nguyên mới.
Ứng dụng công nghệ, mở rộng không gian di sản
Những năm gần đây, với việc đổi mới cách tiếp cận di sản, đẩy mạnh số hóa tư liệu, ứng dụng công nghệ trong trưng bày, thuyết minh và tổ chức các sản phẩm trải nghiệm, Văn Miếu-Quốc Tử Giám đang từng bước tạo dựng diện mạo mới cho một di tích nghìn năm tuổi.
Từ không gian tham quan truyền thống, nơi đây ngày càng mở rộng chức năng thành một thiết chế văn hóa, giáo dục và sáng tạo, kết nối di sản với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Văn Miếu-Quốc Tử Giám có một hệ thống di sản phong phú, gắn kết chặt chẽ giữa kiến trúc, cảnh quan, hiện vật, tư liệu Hán-Nôm và những câu chuyện về lịch sử giáo dục, khoa cử Việt Nam. Trong đó, 82 bia Tiến sỹ được UNESCO ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới là nguồn tư liệu đặc biệt quý giá, phản ánh truyền thống giáo dục, quan niệm về hiền tài và trách nhiệm của người trí thức đối với đất nước.
Tuy nhiên, giá trị của di tích không chỉ nằm ở những công trình kiến trúc hay hiện vật được lưu giữ. Đằng sau mỗi tấm bia, mỗi di vật, mỗi không gian kiến trúc là những câu chuyện về một nền giáo dục, về cách cha ông tổ chức việc học, tuyển chọn và sử dụng nhân tài, về mối quan hệ giữa tri thức với sự hưng thịnh của quốc gia. Chính những giá trị đó tạo nên chiều sâu và sức sống của Văn Miếu-Quốc Tử Giám trong đời sống hôm nay.
Những năm gần đây, Văn Miếu-Quốc Tử Giám đã từng bước mở rộng các phương thức bảo tồn và phát huy giá trị di sản, kết hợp giữa ứng dụng công nghệ, đổi mới hoạt động trưng bày và phát triển các sản phẩm trải nghiệm văn hóa, nghệ thuật.
Trong lĩnh vực chuyển đổi số, Trung tâm triển khai số hóa tư liệu, quét 3D kiến trúc, ứng dụng vé điện tử, mã QR, nội dung số và công nghệ trình chiếu 3D mapping; triển khai việc xây dựng nền tảng “Không gian Di sản tương tác số Văn Miếu-Quốc Tử Giám,” phát triển các ứng dụng AI, AR, dữ liệu số và số hóa 3D; xây dựng các video clip giới thiệu di tích và hoàn thành website Du lịch số. Trước đó, năm 2025, tủ sách điện tử với 20 sách tranh 2D cũng được xây dựng, bổ sung thêm nguồn học liệu phục vụ công chúng.
Các sản phẩm trải nghiệm tại di tích ngày càng phong phú. Một sản phẩm tiêu biểu cho sự kết hợp giữa công nghệ số và phát huy giá trị Văn Miếu-Quốc Tử Giám là chương trình trải nghiệm đêm “Tinh hoa đạo học,” sử dụng công nghệ trình chiếu 3D mapping, ánh sáng, âm thanh và các hình thức diễn giải đa phương tiện để kể những câu chuyện liên quan đến truyền thống đạo học Việt Nam.
Đây là một bước chuyển đáng chú ý trong cách tiếp cận phát huy giá trị di tích, cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, là cơ sở để Văn Miếu-Quốc Tử Giám từng bước hình thành hệ sinh thái tri thức số, mở rộng không gian di sản đến với công chúng.
Đặc biệt, khu vực Hồ Văn đang từng bước trở thành không gian kết nối di sản với hoạt động sáng tạo và đời sống cộng đồng. Nhiều chương trình, hoạt động trải nghiệm như “Vườn Ánh sáng,” “Một ngày rong chơi;” các workshop như “Nét mực gửi yêu thương,” “Gặp người giữ nghề,” “Chuyện của Trò chơi chữ”... đã thu hút hàng chục nghìn người tham gia, tiếp tục tạo thêm cơ hội để công chúng, nhất là người trẻ, tiếp xúc với di sản thông qua thực hành và sáng tạo.
Giáo dục di sản tiếp nối truyền thống đạo học
Nếu công nghệ giúp mở rộng không gian tiếp cận, giáo dục di sản là một phương thức quan trọng để những giá trị của Văn Miếu-Quốc Tử Giám tiếp tục hiện diện trong đời sống. Không chỉ là nơi tham quan, chiêm ngưỡng kiến trúc cổ, di tích đang từng bước trở thành không gian học tập ngoài nhà trường, nơi học sinh có thể trực tiếp tìm hiểu lịch sử, khám phá các biểu tượng văn hóa và cảm nhận những bài học về tinh thần hiếu học, tôn sư trọng đạo, ý thức rèn luyện và trách nhiệm cống hiến.
Theo Tiến sỹ Đường Ngọc Hà, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu-Quốc Tử Giám, từ năm 2016 đến nay, Văn Miếu-Quốc Tử Giám đã xây dựng và triển khai hơn 30 chủ đề giáo dục di sản dành cho nhiều nhóm đối tượng, từ học sinh mầm non đến trung học phổ thông, các gia đình, khách tham quan và học sinh quốc tế.
Các chương trình có sự tham gia của nhiều trường học ở Hà Nội và các địa phương, thu hút hàng nghìn học sinh tham gia. Khi tham gia chương trình, học sinh không chỉ được nghe giới thiệu về lịch sử, còn được quan sát, tìm hiểu, thực hiện nhiệm vụ và khám phá di tích thông qua những chủ đề cụ thể như “Lớp học xưa,” “Tìm hiểu Khuê Văn Các,” “Khám phá Bia Tiến sỹ,” “Đi tìm Linh vật trên kiến trúc,” “Giải mã danh nhân,” “Rung chuông vàng”...
Mỗi hoạt động mở ra một cách tiếp cận khác nhau. Qua việc tìm hiểu Khuê Văn Các, học sinh nhận diện biểu tượng kiến trúc và văn hóa. Khi khám phá hệ thống bia Tiến sỹ, các em được tìm hiểu về lịch sử khoa cử, những người đỗ đạt và quan niệm của cha ông về việc học, việc tuyển chọn, tôn vinh người tài...
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Chu Cẩm Thơ, Phó tổng giám đốc Đại học Phenikaa cho rằng giá trị nổi bật của Quốc Tử Giám nằm ở tư tưởng đạo học, trong đó tri thức luôn gắn liền với đạo đức, việc học không chỉ nhằm tích lũy kiến thức hay đạt được danh vị, còn hướng tới tu dưỡng nhân cách và phụng sự đất nước.
Từ những giá trị lịch sử đó, Quốc Tử Giám có thể trở thành nguồn cảm hứng cho việc xây dựng xã hội học tập, thúc đẩy văn hóa tự học và học tập suốt đời trong bối cảnh hiện nay. Cần chuyển đổi Quốc Tử Giám từ một không gian lưu giữ quá khứ thành không gian học tập mở, nơi di sản tiếp tục tham gia vào đời sống giáo dục đương đại. Nơi đây cần phát triển các hoạt động học tập cộng đồng tại di tích; xây dựng, hoàn thiện bản sao số Quốc Tử Giám, ứng dụng công nghệ thực tế ảo, thực tế tăng cường và trí tuệ nhân tạo để giúp công chúng tiếp cận di sản mọi lúc, mọi nơi. Qua đó, di sản không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành nguồn tài nguyên tri thức, góp phần nuôi dưỡng tinh thần tự học, rèn luyện nhân cách và khát vọng cống hiến của các thế hệ hôm nay...
Giáo sư, Tiến sỹ Từ Thị Loan, Hội đồng Di sản quốc gia, cũng đặt vấn đề cần gắn việc phát huy giá trị Quốc Tử Giám với chiến lược phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, xây dựng xã hội học tập và học tập suốt đời.
Bà cho rằng cần đưa những giá trị của quốc học vào các hoạt động giáo dục, bồi dưỡng nhân tài, xây dựng con người và phát triển đất nước. Những tư tưởng về trọng dụng hiền tài, gắn học tập với trách nhiệm quốc gia cần tiếp tục được diễn giải bằng ngôn ngữ phù hợp với xã hội hiện đại.
Việc phát huy giá trị quốc học cần gắn với khát vọng xây dựng con người học tập, sáng tạo, có nhân cách, thực lực và tinh thần phụng sự đất nước. Đây cũng là một giá trị cốt lõi mà Văn Miếu-Quốc Tử Giám có thể tiếp tục lan tỏa thông qua các hoạt động giáo dục, nghiên cứu và sáng tạo.
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Văn Hiệu và Tiến sỹ Vũ Đường Luân đề xuất phát triển Văn Miếu-Quốc Tử Giám theo mô hình hệ sinh thái tri thức số, với các cấu phần liên kết gồm hạ tầng dữ liệu và di sản số; nghiên cứu, sản xuất tri thức; giáo dục, học tập suốt đời; diễn giải, trải nghiệm di sản; công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo; hợp tác học thuật quốc tế; quản trị, tài chính và phát triển bền vững... vừa bảo tồn, lưu giữ mà còn có khả năng tạo ra giá trị mới, mở rộng cơ hội việc làm và thúc đẩy sự tham gia của các chủ thể sáng tạo.
Từ những chuyển biến trong hoạt động giáo dục, số hóa và sáng tạo văn hóa, có thể thấy Văn Miếu-Quốc Tử Giám đang từng bước mở rộng vai trò của một di tích quốc gia đặc biệt.
Không chỉ bảo tồn ký ức lịch sử, nơi đây còn có tiềm năng trở thành trung tâm giáo dục di sản, điểm kết nối tri thức, không gian sáng tạo và một địa chỉ quan trọng trong mạng lưới du lịch văn hóa của Thủ đô./.