Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu có 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 và đưa các doanh nghiệp nội địa vươn tầm khu vực và thế giới, một hành lang pháp lý thông thoáng là yếu tố then chốt để vượt qua những thách thức lớn hiện nay.
Do đó, các đại biểu Quốc hội thống nhất với sự cần thiết ban hành Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo.
Chiều 7/8, Quốc hội tiến hành thảo luận tại Hội trường về các nội dung liên quan đến dự thảo Nghị quyết.
Tránh tâm lý sợ trách nhiệm
Nêu ý kiến đóng góp cho dự thảo, đại biểu Hoàng Quốc Khánh, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lai Châu thống nhất với quy định giao người đứng đầu Bộ, ngành, địa phương chịu trách nhiệm toàn diện trong việc đánh giá hiệu quả kinh tế-xã hội, quốc phòng, an ninh và các hoạt động đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.
Tuy nhiên, để đảm bảo tính thực tiễn, đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế cho phép người đứng đầu được quyền yêu cầu các cơ quan chuyên môn hoặc tổ chức tư vấn, giám định độc lập thực hiện thẩm định, đánh giá làm căn cứ quyết định.
Theo đại biểu, đây là giải pháp cần thiết bởi các nội dung về quốc phòng, an ninh hay khoa học công nghệ đòi hỏi kiến thức chuyên sâu mà người đứng đầu không thể là chuyên gia trong mọi lĩnh vực. Mặt khác, kết quả thẩm định độc lập sẽ là cơ sở khoa học và pháp lý vững chắc, giúp quyết định hành chính chính xác hơn.
Ngoài ra, cơ chế này không làm giảm trách nhiệm cuối cùng của người đứng đầu nhưng giúp hạn chế tâm lý e ngại, né tránh trách nhiệm trong quá trình triển khai Nghị quyết.
Liên quan đến công tác khen thưởng và xử lý vi phạm, đại biểu Hoàng Quốc Khánh cho rằng quy định hiện tại chỉ tập trung vào đối tượng "cán bộ, công chức" là chưa bao quát. Thực tế, quá trình thực hiện Nghị quyết còn có sự tham gia của viên chức, các ban quản lý dự án, cơ quan tố tụng và các tổ chức liên quan khác. Nếu chỉ giới hạn với đối tượng cán bộ, công chức sẽ tạo ra khoảng trống trong cơ chế phòng ngừa và răn đe hành vi tham nhũng, trục lợi.
Do đó, đại biểu đề xuất điều chỉnh theo hướng, xử lý nghiêm mọi hành vi tham nhũng, tiêu cực, trục lợi và vi phạm pháp luật của mọi cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền và cá nhân có liên quan để đảm bảo nguyên tắc mọi chủ thể thực thi nhiệm vụ đều phải chịu trách nhiệm trước pháp luật, phù hợp với chủ trương tăng cường kỷ cương, kỷ luật của Đảng và Nhà nước.
Cùng đóng góp cho dự thảo ở điểm này, đại biểu Sùng A Lềnh, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lào Cai đề nghị bổ sung nguyên tắc công khai, minh bạch và quy định rõ trách nhiệm giải trình của cơ quan, người có thẩm quyền trong quá trình áp dụng Nghị quyết.
Theo đại biểu, do Nghị quyết có nhiều cơ chế đặc thù nên việc công khai là bắt buộc nhằm đảm bảo chính sách được áp dụng đúng đối tượng, đúng mục đích. Hạn chế tối đa tình trạng lạm dụng, áp dụng tùy tiện để "hợp thức hóa" các hành vi vi phạm pháp luật. Đồng thời, củng cố niềm tin của xã hội vào quá trình thực thi chính sách.
Cẩn trọng khi truy cứu trách nhiệm cá nhân
Các đại biểu nhìn nhận rằng hoạt động khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số luôn tiềm ẩn rủi ro khách quan. Do đó, khi truy cứu trách nhiệm, dự thảo Nghị quyết cần có các tiêu chí nhận diện hoặc căn cứ đánh giá cụ thể để phân biệt rạch ròi giữa rủi ro phát sinh trong quá trình nghiên cứu, thử nghiệm với hành vi vi phạm pháp luật do chủ quan hoặc thiếu trách nhiệm.
Cụ thể, đại biểu Sùng A Lềnh cho rằng cơ quan soạn thảo cần bổ sung hoặc giao cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn chi tiết các tiêu chí đánh giá khoa học, từ đó, tạo cơ sở pháp lý vững chắc để khuyến khích, bảo vệ những tổ chức, cá nhân có tinh thần "dám nghĩ, dám làm" vì lợi ích chung.
Cùng quan điểm, đại biểu Nguyễn Minh Tâm, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Trị đề nghị cơ quan soạn thảo cân nhắc kỹ tính cấp thiết và sự phù hợp của việc đưa nội dung này vào Nghị quyết, tránh trùng lặp với các luật hiện hành (Bộ luật Hình sự). Theo đó, người tuân thủ đúng quy trình, quy phạm và đã áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa mà vẫn xảy ra thiệt hại thì mặc nhiên thuộc trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự.
Đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng chỉ ra thực tiễn, hiện nay, Việt Nam đang triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát – sandbox đối với sản phẩm, dịch vụ công nghệ số. Tuy nhiên, đã gọi là thử nghiệm thì pháp luật phải chấp nhận khả năng kết quả không đạt được như kỳ vọng, thậm chí có thể phát sinh thiệt hại kinh tế.
Từ thực tế trên, đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm bổ sung nội dung về động cơ và mục đích của chủ thể thực hiện - loại trừ trách nhiệm khi hành vi nhằm lợi ích chung, không tham nhũng, không vụ lợi, không vì lợi ích nhóm.
Trong quá trình ra quyết định, cần xem xét người thực hiện có đúng thẩm quyền; có thu thập thông tin cần thiết; tham khảo ý kiến chuyên môn trong trường hợp cần thiết; có nhận diện, đánh giá rủi ro và áp dụng biện pháp phòng ngừa hợp lý hay không.
Phát biểu kết luận Phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục chỉnh lý, hoàn thiện dự thảo cả về nội dung chính sách và kỹ thuật lập pháp, bảo đảm tính đồng bộ và khả thi.
Phó Chủ tịch Quốc hội lưu ý nội dung đã được đại biểu cho ý kiến: Cân nhắc kỹ lưỡng các quy định về cơ chế, chính sách hình sự đặc thù, bảo đảm thể chế đầy đủ chủ trương của Đảng, tạo hành lang pháp lý đủ rõ, chặt chẽ để khuyến khích bảo vệ cán bộ, người lao động năng động, sáng tạo, dám nghĩ dám làm vì lợi ích chung./.
Kiện toàn nhân sự Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số
Việc xây dựng hồ sơ dự án Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, nhằm khắc phục những khó khăn, vướng mắc của thực tiễn để khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm.
Đây cũng là bước thể chế hóa Nghị quyết số 04-NQ/TW ngày 01/4/2026 Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; Kết luận số 14-KL/TW ngày 22/9/2021 của Bộ Chính trị về chủ trương khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung; Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân...