Những năm 1980-1990, nạn phá rừng như một “cơn lốc” tràn qua nhữngcánh rừng đại ngàn giàu có của tỉnh Cao Bằng.
Sau “cơn lốc” ấy, hàngnghìn, hàng triệu cây gỗ quý hiếm, nhiều loài động, thực vật quý hiếm ởCao Bằng gần như bị xoá sổ.
Thế nhưng, như một phép màu, đây đó ở nhữngbản làng xa xôi, người ta vẫn giữ được những cánh rừng già giàu có vớinhững cây nghiến cổ thụ nghìn năm, với những loài chim, thú quý hiếm.
“Phép màu” Đông Shấn
Xóm Lũng Tủng, xã Kim Loan, huyện Hạ Lang là một trong những số ít nhữngbản làng còn giữ được những cánh rừng già nguyên sinh nhiều gỗ quýhiếm.
Lũng Tủng là một thung lũng nhỏ giữa bốn bề đá núi cao vút. Trênnhững ngọn núi ấy phủ kín một màu xanh mướt bạt ngàn của rừng nguyênsinh. Cây mọc trên núi đá rất quý hiếm bởi sinh trưởng trên núi đá,trong điều kiện khó khăn nên cây lớn rất chậm. Nhưng chính cái sự chậmlớn ấy lại làm nên giá trị của gỗ núi đá.
Gỗ núi đá cây nào cũng cứng,chắc và rất bền. Một cây gỗ mọc trên núi đá phải mất hàng trăm năm mớito bằng cái phích nước. Ấy vậy mà ở Lũng Tủng có rất nhiều cây nghiếnto, nhiều người ôm không xuể, cao vút sừng sững trên núi đá. Những cànhcây to lớn gân guốc như cánh tay của chàng lực sỹ xoè ra che mát cả mộtgóc núi.
Đặc biệt nhất là “cụ” nghiến có niên đại lên tới nghìn năm tuổimọc sừng sững đầu làng, gốc cây to lớn 6 người ôm không xuể.
Tháng5/2011, “cụ” nghiến này đã được cả nước biết đến được Hội bảo vệ thiênnhiên môi trường đưa vào danh sách Cây di sản Việt Nam . Cách cây disản không xa, một mó nước đầy trong vắt tuôn ra từ lòng núi. Bên cạnhmó nước là ngôi miếu thờ thần rừng và tấm biển ghi rõ ranh giới, vị trímô hình rừng thí điểm lâm nghiệp cộng đồng.
Lũng Tủng giữđược những cánh rừng nguyên sinh quý hiếm như vậy là nhờ có “phép màu”Đông Shấn. Đông Shấn theo tiếng Tày nghĩa là rừng thiêng. Từ xa xưa,người làng Lũng Tủng đã có luật tục giữ rừng rất nghiêm khắc.
Ai xâmphạm Đông Shấn nghĩa là phạm đến thần rừng - vị thần bảo vệ mùa màng vàcuộc sống bình an cho dân làng, người đó sẽ bị phạt rất nặng, nếu làngười trong làng thì sẽ bị tẩy chay khỏi cộng đồng. Nhờ luật tục giữrừng nghiêm khắc ấy mà những cánh rừng nguyên sinh của làng vượt quađược “cơn lốc” phá rừng ghê gớm diễn ra những năm 1980-1990.
Gần 10haĐông Shấn của làng gần như còn nguyên vẹn với nhiều cây gỗ quý cổ thụxanh ngút ngàn và có nhiều thú rừng như khỉ, nai, nhím, sóc, cáo, chồnvà nhiều loại chim quý khác.
Để tạ ơn thần rừng đã ban chonguồn nước dồi dào tắm mát những cánh đồng mùa màng tươi tốt, nuôi sốngngười dân, xuân nào, làng cũng tổ chức lễ lớn tạ ơn thần rừng. Ngày lễ,cả làng từ già đến trẻ đều có mặt trước miếu thờ thần rừng, kính cẩndâng những sản vật ngon nhất cúng thần rừng.
Năm 2004, LũngTủng được chọn làm điểm thực hiện Chương trình thí điểm rừng lâm nghiệpcộng đồng, được hỗ trợ kinh phí tuần tra, bảo vệ rừng. Tổ bảo vệ gồm 20người, ai cũng nhiệt tình tham gia bảo vệ rừng bất kể ngày mưa hay nắng,nhưng phần kinh phí được hỗ trợ 20.000 đồng/ buổi tuần tra, anh emkhông ai nhận mà dùng để góp vào quỹ của xóm để chu dùng vào việc chung.
Theo ông Hoàng Văn Hạnh, Hạt trưởng hạt kiểm lâm huyện HạLang, hiện trên địa bàn huyện còn khá nhiều nơi có Đông Shấn với cácloại cây gỗ quý và thú rừng báo, gấu, khỉ, vượn… Huyện đã triển khaihiệu quả giao rừng cộng đồng ở xã Kim Loan, Đức Quang, An Lạc, ThắngLợi…
Đông Shấn và Chương trình giao rừng cộng đồng đã phát huy hiệu quảtốt góp phần ngăn chặn “lâm tặc” rình rập phá rừng già lấy để gỗ quý,săn bắt động vật hoang dã quý hiếm.
Nỗi đau rừng nghiến
Nhiều vùng đồng bào dân tộc Tày, Nùng ở Cao Bằng có luật tục giữ rừngbằng cách lập ra Đông Shấn, thế nhưng không phải khu rừng thiêng nàocũng được giữ gìn như ở Lũng Tủng.
Ông Nông Văn Cầu, Chủ tịch xãKim Loan trầm ngâm nhớ lại: Những năm 70 của thế kỷ trước, 8 xóm của xãKim Loan đều có rừng nghiến nguyên sinh cổ thụ trải dài màu xanh trênnhững dãy núi đá cao chập trùng. Hồi đó, muông thú nhiều vô kể. Đêm đến,không ai dám đi một mình từ xóm này đến xóm khác vì có nhiều loài thúrừng ăn đêm vô tình “cản đường” làm giật mình sợ hãi. Thế rồi, những năm1980, “cơn lốc” phá rừng khủng khiếp ập đến Kim Loan và các xã kháctrong huyện.
Trước sức ép của cuộc sống khó khăn và sự quảnlý lỏng lẻo của chính quyền, những người dân hiền lành sống dưới sự chởche đùm bọc của rừng ấy bỗng biến thành những tên lâm tặc đáng sợ.
Họ ồạt kéo nhau lên rừng, chọn những cây nghiến cổ thụ nhất, to cao nhất đểcưa đổ, xẻ thành thớt nghiến, bán sang biên giới. Có những cây nghiếnhàng nghìn năm tuổi, thân cứng như sắt như đá, búa bổ không vào, lữa cưacũng phải gãy. Ấy vậy mà người ta vẫn dùng đủ mọi quỷ kế đế ám hạinghiến rừng. Họ chất củi vào gốc cây, đổ xăng, châm lửa đốt. Thế là ngọnlửa quái ác cứ cháy âm ỉ cả mấy tháng trời dưới gốc nghiến, như cănbệnh hoại tử ăn mòn dần gốc cây. Cuối cùng, những chàng lực sỹ nghiếndũng mãnh nhất của rừng xanh ấy cũng đành gục xuống.
Thương thay, nhữngcánh rừng nghiến nghìn đời bị cái suy nghĩ nông cạn và cái lợi cỏn contrước mắt của người dân phá trụi. Từ những cây nghiến to lớn cổ thụ đếnnhững cây nghiến non chưa kịp to bằng bắp chân đã bị người ta chặt ráo.Bán được mấy đồng tiền phá rừng, họ hỉ hả mua đèn pin, vải vóc, xô chậuTrung Quốc về dùng. Thế nhưng, chẳng bao lâu những hàng hóa rẻ tiền đóhư hỏng, vứt đầy đường không ai nhặt, còn rừng nghiến, nếu muốn xanh lạinhư xưa, chắc phải đợi cả nghìn năm nữa.
Đến nay, những xãcó nhiều gỗ nghiến nhất như Đồng Loan, Thắng Lợi gần như đã “hoàn thành100% công cuộc phá rừng nghiến”. Và điều nghịch lý là tiền hủy hoạinghiến không giúp họ giàu có, ổn định cuộc sống mà những xã này vẫnđang trong diện nghèo nhất tỉnh. Sau khi phá hết rừng, ngay lập tức,những người phá rừng đã nhận được câu trả lời từ thiên nhiên. Mỗi đợtmưa về, những cơn lũ khủng khiếp như đại hồng thuỷ từ trên núi trànxuống cuốn phăng bao nhiêu là nhà cửa, ruộng đồng, gia súc. Mất cây, mấtrừng, những dòng suối trong mát giàu có cá tôm, nước tưới dồi dào, naychỉ còn là những con suối cạn khô, nghèo kiệt.
Từ những cánh rừnggiàu có chim muông, cây thuốc, lâm sản biến thành những quả đồi, quả núitrơ chụi không sức sống. Từ một tỉnh miền núi ít bị thiên tai, Cao Bằngliên tiếp hứng chịu những trận lũ quét, lũ ống, sạt lở đất gây thiệthại nặng nề về người và của.
Dù nghèo vẫn quyết giữ rừng
Hiện nay, giá 1m3 gỗ nghiến bán tại rừng hơn 15 triệu đồng, dânlàng Lũng Tủng còn nghèo, nhưng không ai nghĩ đến việc đốn hạ cây gỗ quýđi bán kiếm lời. Trong làng ai cần đến gỗ phải có lý do chính đáng, xinphép thần rừng, xin phép làng làng, tổ bảo vệ rừng và Hạt lâm kiểm lâmthì mới được phép khai thác lấy gỗ và chỉ được lấy đủ số lượng cần dùng.Lời nguyền giữ Đông Shấn của Lũng Tủng vẫn còn nguyên giá trị.
Ngườilàng ai cũng biết nếu không giữ được Đông Shấn thì mó nước sẽ cạn kiệt,cuộc sống người dân sẽ chịu thảm hoạ vì thiên tai, vì thiếu nước sinhhoạt, nước tưới tiêu ruộng đồng, vì thế họ kiên quyết bảo vệ rừng đếncùng. Và giờ đây, người dân Lũng Tủng đang được thiên nhiên trả côngxứng đáng cho việc giữ rừng. Họ đang được sống giữa một màu xanh trùngđiệp của núi rừng với không khí trong lành nguyên sơ, được tắm trongdòng nước suối trong vắt mát lành thanh khiết, được hưởng cuộc sống yênbình giữa thiên nhiên./.
Sau “cơn lốc” ấy, hàngnghìn, hàng triệu cây gỗ quý hiếm, nhiều loài động, thực vật quý hiếm ởCao Bằng gần như bị xoá sổ.
Thế nhưng, như một phép màu, đây đó ở nhữngbản làng xa xôi, người ta vẫn giữ được những cánh rừng già giàu có vớinhững cây nghiến cổ thụ nghìn năm, với những loài chim, thú quý hiếm.
“Phép màu” Đông Shấn
Xóm Lũng Tủng, xã Kim Loan, huyện Hạ Lang là một trong những số ít nhữngbản làng còn giữ được những cánh rừng già nguyên sinh nhiều gỗ quýhiếm.
Lũng Tủng là một thung lũng nhỏ giữa bốn bề đá núi cao vút. Trênnhững ngọn núi ấy phủ kín một màu xanh mướt bạt ngàn của rừng nguyênsinh. Cây mọc trên núi đá rất quý hiếm bởi sinh trưởng trên núi đá,trong điều kiện khó khăn nên cây lớn rất chậm. Nhưng chính cái sự chậmlớn ấy lại làm nên giá trị của gỗ núi đá.
Gỗ núi đá cây nào cũng cứng,chắc và rất bền. Một cây gỗ mọc trên núi đá phải mất hàng trăm năm mớito bằng cái phích nước. Ấy vậy mà ở Lũng Tủng có rất nhiều cây nghiếnto, nhiều người ôm không xuể, cao vút sừng sững trên núi đá. Những cànhcây to lớn gân guốc như cánh tay của chàng lực sỹ xoè ra che mát cả mộtgóc núi.
Đặc biệt nhất là “cụ” nghiến có niên đại lên tới nghìn năm tuổimọc sừng sững đầu làng, gốc cây to lớn 6 người ôm không xuể.
Tháng5/2011, “cụ” nghiến này đã được cả nước biết đến được Hội bảo vệ thiênnhiên môi trường đưa vào danh sách Cây di sản Việt Nam . Cách cây disản không xa, một mó nước đầy trong vắt tuôn ra từ lòng núi. Bên cạnhmó nước là ngôi miếu thờ thần rừng và tấm biển ghi rõ ranh giới, vị trímô hình rừng thí điểm lâm nghiệp cộng đồng.
Lũng Tủng giữđược những cánh rừng nguyên sinh quý hiếm như vậy là nhờ có “phép màu”Đông Shấn. Đông Shấn theo tiếng Tày nghĩa là rừng thiêng. Từ xa xưa,người làng Lũng Tủng đã có luật tục giữ rừng rất nghiêm khắc.
Ai xâmphạm Đông Shấn nghĩa là phạm đến thần rừng - vị thần bảo vệ mùa màng vàcuộc sống bình an cho dân làng, người đó sẽ bị phạt rất nặng, nếu làngười trong làng thì sẽ bị tẩy chay khỏi cộng đồng. Nhờ luật tục giữrừng nghiêm khắc ấy mà những cánh rừng nguyên sinh của làng vượt quađược “cơn lốc” phá rừng ghê gớm diễn ra những năm 1980-1990.
Gần 10haĐông Shấn của làng gần như còn nguyên vẹn với nhiều cây gỗ quý cổ thụxanh ngút ngàn và có nhiều thú rừng như khỉ, nai, nhím, sóc, cáo, chồnvà nhiều loại chim quý khác.
Để tạ ơn thần rừng đã ban chonguồn nước dồi dào tắm mát những cánh đồng mùa màng tươi tốt, nuôi sốngngười dân, xuân nào, làng cũng tổ chức lễ lớn tạ ơn thần rừng. Ngày lễ,cả làng từ già đến trẻ đều có mặt trước miếu thờ thần rừng, kính cẩndâng những sản vật ngon nhất cúng thần rừng.
Năm 2004, LũngTủng được chọn làm điểm thực hiện Chương trình thí điểm rừng lâm nghiệpcộng đồng, được hỗ trợ kinh phí tuần tra, bảo vệ rừng. Tổ bảo vệ gồm 20người, ai cũng nhiệt tình tham gia bảo vệ rừng bất kể ngày mưa hay nắng,nhưng phần kinh phí được hỗ trợ 20.000 đồng/ buổi tuần tra, anh emkhông ai nhận mà dùng để góp vào quỹ của xóm để chu dùng vào việc chung.
Theo ông Hoàng Văn Hạnh, Hạt trưởng hạt kiểm lâm huyện HạLang, hiện trên địa bàn huyện còn khá nhiều nơi có Đông Shấn với cácloại cây gỗ quý và thú rừng báo, gấu, khỉ, vượn… Huyện đã triển khaihiệu quả giao rừng cộng đồng ở xã Kim Loan, Đức Quang, An Lạc, ThắngLợi…
Đông Shấn và Chương trình giao rừng cộng đồng đã phát huy hiệu quảtốt góp phần ngăn chặn “lâm tặc” rình rập phá rừng già lấy để gỗ quý,săn bắt động vật hoang dã quý hiếm.
Nỗi đau rừng nghiến
Nhiều vùng đồng bào dân tộc Tày, Nùng ở Cao Bằng có luật tục giữ rừngbằng cách lập ra Đông Shấn, thế nhưng không phải khu rừng thiêng nàocũng được giữ gìn như ở Lũng Tủng.
Ông Nông Văn Cầu, Chủ tịch xãKim Loan trầm ngâm nhớ lại: Những năm 70 của thế kỷ trước, 8 xóm của xãKim Loan đều có rừng nghiến nguyên sinh cổ thụ trải dài màu xanh trênnhững dãy núi đá cao chập trùng. Hồi đó, muông thú nhiều vô kể. Đêm đến,không ai dám đi một mình từ xóm này đến xóm khác vì có nhiều loài thúrừng ăn đêm vô tình “cản đường” làm giật mình sợ hãi. Thế rồi, những năm1980, “cơn lốc” phá rừng khủng khiếp ập đến Kim Loan và các xã kháctrong huyện.
Trước sức ép của cuộc sống khó khăn và sự quảnlý lỏng lẻo của chính quyền, những người dân hiền lành sống dưới sự chởche đùm bọc của rừng ấy bỗng biến thành những tên lâm tặc đáng sợ.
Họ ồạt kéo nhau lên rừng, chọn những cây nghiến cổ thụ nhất, to cao nhất đểcưa đổ, xẻ thành thớt nghiến, bán sang biên giới. Có những cây nghiếnhàng nghìn năm tuổi, thân cứng như sắt như đá, búa bổ không vào, lữa cưacũng phải gãy. Ấy vậy mà người ta vẫn dùng đủ mọi quỷ kế đế ám hạinghiến rừng. Họ chất củi vào gốc cây, đổ xăng, châm lửa đốt. Thế là ngọnlửa quái ác cứ cháy âm ỉ cả mấy tháng trời dưới gốc nghiến, như cănbệnh hoại tử ăn mòn dần gốc cây. Cuối cùng, những chàng lực sỹ nghiếndũng mãnh nhất của rừng xanh ấy cũng đành gục xuống.
Thương thay, nhữngcánh rừng nghiến nghìn đời bị cái suy nghĩ nông cạn và cái lợi cỏn contrước mắt của người dân phá trụi. Từ những cây nghiến to lớn cổ thụ đếnnhững cây nghiến non chưa kịp to bằng bắp chân đã bị người ta chặt ráo.Bán được mấy đồng tiền phá rừng, họ hỉ hả mua đèn pin, vải vóc, xô chậuTrung Quốc về dùng. Thế nhưng, chẳng bao lâu những hàng hóa rẻ tiền đóhư hỏng, vứt đầy đường không ai nhặt, còn rừng nghiến, nếu muốn xanh lạinhư xưa, chắc phải đợi cả nghìn năm nữa.
Đến nay, những xãcó nhiều gỗ nghiến nhất như Đồng Loan, Thắng Lợi gần như đã “hoàn thành100% công cuộc phá rừng nghiến”. Và điều nghịch lý là tiền hủy hoạinghiến không giúp họ giàu có, ổn định cuộc sống mà những xã này vẫnđang trong diện nghèo nhất tỉnh. Sau khi phá hết rừng, ngay lập tức,những người phá rừng đã nhận được câu trả lời từ thiên nhiên. Mỗi đợtmưa về, những cơn lũ khủng khiếp như đại hồng thuỷ từ trên núi trànxuống cuốn phăng bao nhiêu là nhà cửa, ruộng đồng, gia súc. Mất cây, mấtrừng, những dòng suối trong mát giàu có cá tôm, nước tưới dồi dào, naychỉ còn là những con suối cạn khô, nghèo kiệt.
Từ những cánh rừnggiàu có chim muông, cây thuốc, lâm sản biến thành những quả đồi, quả núitrơ chụi không sức sống. Từ một tỉnh miền núi ít bị thiên tai, Cao Bằngliên tiếp hứng chịu những trận lũ quét, lũ ống, sạt lở đất gây thiệthại nặng nề về người và của.
Dù nghèo vẫn quyết giữ rừng
Hiện nay, giá 1m3 gỗ nghiến bán tại rừng hơn 15 triệu đồng, dânlàng Lũng Tủng còn nghèo, nhưng không ai nghĩ đến việc đốn hạ cây gỗ quýđi bán kiếm lời. Trong làng ai cần đến gỗ phải có lý do chính đáng, xinphép thần rừng, xin phép làng làng, tổ bảo vệ rừng và Hạt lâm kiểm lâmthì mới được phép khai thác lấy gỗ và chỉ được lấy đủ số lượng cần dùng.Lời nguyền giữ Đông Shấn của Lũng Tủng vẫn còn nguyên giá trị.
Ngườilàng ai cũng biết nếu không giữ được Đông Shấn thì mó nước sẽ cạn kiệt,cuộc sống người dân sẽ chịu thảm hoạ vì thiên tai, vì thiếu nước sinhhoạt, nước tưới tiêu ruộng đồng, vì thế họ kiên quyết bảo vệ rừng đếncùng. Và giờ đây, người dân Lũng Tủng đang được thiên nhiên trả côngxứng đáng cho việc giữ rừng. Họ đang được sống giữa một màu xanh trùngđiệp của núi rừng với không khí trong lành nguyên sơ, được tắm trongdòng nước suối trong vắt mát lành thanh khiết, được hưởng cuộc sống yênbình giữa thiên nhiên./.
Quốc Đạt (TTXVN/Vietnam+)
