Cơ chế tài chính cho các nhiệm vụ khoa học và công nghệ dù đã được bànthảo rất nhiều tại các diễn đàn nhưng vẫn đang là vấn đề nóng, được cáccơ quan quản lý, đơn vị nghiên cứu, cũng như các nhà khoa học đặc biệtquan tâm.
Đề cập vấn đề này, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ NguyễnQuân nhấn mạnh tới việc đổi mới cơ chế tài chính để việc cấp phát kinhphí cho các nhiệm vụ khoa học công nghệ hợp lý và kịp thời hơn.
Xóa bỏ tư tưởng hành chính hóa
Theo Bộ trưởng Nguyễn Quân, nguyên nhân gốc rễ của việc chậm trễ trongcấp phát kinh phí cho các nhiệm vụ khoa học công nghệ cấp nhà nước làdo tư tưởng hành chính hóa hoạt động nghiên cứu và triển khai các nhiệmvụ khoa học công nghệ.
Chính vì thế, các nhà khoa học và cơ quan quản lýkhoa học và công nghệ phải phê duyệt các nhiệm vụ khoa học và công nghệnhư là các dự án đầu tư xây dựng cơ bản. Điều này có nghĩa là trướcngày 31/7 hàng năm, Bộ khoa học và Công nghệ phải phê duyệt toàn bộ cácnhiệm vụ khoa học và công nghệ của năm sau để gửi sang Bộ Tài chínhlập dự toán ngân sách nhà nước và trình Quốc hội phê chuẩn ngân sách củanăm sau.
Và để có được danh mục các nhiệm vụ khoa học được phê duyệt,Bộ Khoa học Công nghệ phải thông báo cho các nhà khoa học, bộ, ngành đềxuất nhiệm vụ, sau đó thành lập hội đồng tư vấn xác định nhiệm vụ, hộiđồng tuyển chọn, xét chọn và làm việc trong 5-7 tháng trước đó. Và vìvậy, các nhiệm vụ khoa học công nghệ đến khi được cấp kinh phí thường đãđược đề xuất trước đó ít nhất một năm. Điều này đã làm mất tính thời sựcủa nhiệm vụ khoa học và công nghệ.
Vài năm gần đây, sau khi được Thủ tướng Chính phủ giao kinh phí, Bộlại chờ thêm quá trình thẩm định khác. Vì vậy, việc giao kinh phí đãchậm lại càng chậm. Điển hình là việc giao kinh phí các nhiệm vụ khoahọc công nghệ cấp nhà nước năm 2011 đến tháng 2/2012 mới được giao; kinhphí cho năm 2012 đến tháng 10/2012 mới được giao và kinh phí cho năm2013 đến thời điểm này mới được giao.
Tạo thuận lợi cho nhà khoa học
Bộ Khoa học và Công nghệ đã xây dựng đề án trình Ban Chấphành Trung ương và Nghị quyết số 20-NQ/TW Ban Chấp hành Trung ương Đảngkhóa XI về phát triển khoa học và công nghệ phục vụ sự nghiệp côngnghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướngxã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế đã được ban hành.
Trong đó có nộidung rất quan trọng là việc tài trợ kinh phí từ ngân sách nhà nước chocác nhiệm vụ khoa học công nghệ phải phù hợp với tiến độ phê duyệt cácnhiệm vụ này. Ngoài ra, Trung ương đã nhất trí mở rộng áp dụng cơ chếtài chính của Quỹ phát triển khoa học và công nghệ cho việc thực hiệnnhiệm vụ khoa học công nghệ.
Đây là hai điểm mấu chốt có thể giải quyếtđược các bất cập mà các nhà khoa học đang đề xuất. Điều này đã tạo cơchế để các nhà khoa học có kinh phí một các nhanh nhất sau khi đề xuấtnhiệm vụ khoa học công nghệ và được phê duyệt.
Theo Bộ trưởng Nguyễn Quân, việc thực hiện theo cơ chế quỹ sẽ giaoquyền chủ động cấp phát kinh phí cho cơ quan quản lý nhà nước về khoahọc và công nghệ. Ngay khi các nhà khoa học đề xuất nhiệm vụ, Bộ sẽthành lập hội đồng thẩm định, đánh giá và sau đó phê duyệt, cấp kinh phíngay cho nhà khoa học.
Một điều thuận lợi là cơ chế Quỹ không cần quyếttoán theo năm tài chính mà sẽ quyết toán theo hợp đồng, đồng thời kinhphí của năm trước sử dụng không hết sẽ được tự động chuyển nguồn sangnăm sau, tạo thuận lợi nhất cho nhà khoa học. “Nếu chúng ta thực hiệnnghiêm túc Nghị quyết của Trung ương và sắp tới là việc thể chế hóa bằngLuật Khoa học và Công nghệ (sửa đổi) thì chắc chắn tình trạng trên sẽđược nhanh chóng khắc phục”, Bộ trưởng kỳ vọng.
Cần có cơ chế đặc thù cho khoa học và công nghệ
Bộ trưởng Nguyễn Quân nhấn mạnh: “Chúng ta đều biết luật lệ là do conngười đặt ra, nếu trong quá trình thực hiện mà thấy không hợp lý thì cầnphải sửa đổi, điều chỉnh, bổ sung để đáp ứng được nhu cầu thực tế.Từ trước đến nay, chúng ta làm khoa học công nghệ theo cách hành chínhhóa. Trong bối cảnh hiện nay, chúng ta cần điều chỉnh cách hành xử đốivới khoa học theo thông lệ quốc tế.”
Bộ trưởng lấy ví dụ từ một sốnước phát triển và một số nước có bước đột phá rất thành công trong khoahọc công nghệ, đó là xây dựng kế hoạch không theo cách hành chính hóahay nói cách khác là cần có chế đặc thù cho khoa học và công nghệ.
Sau khi Ban Chấp hành Trung ương ban hành Nghị quyết số 20-NQ/TW ,Chính phủ đã có Nghị quyết 36 về phê duyệt Chương trình hành động củaChính phủ thực hiện Nghị quyết Trung ương, trong đó có rất nhiều nhiệmvụ giao cho các bộ, ngành sửa đổi các luật hiện hành kể cả Luật ngânsách nhà nước, Luật thuế thu nhập doanh nghiệp và một số luật chuyênngành của khoa học công nghệ.
Bộ trưởng hy vọng các bộ, ngành phối hợptốt để sớm có những quy định mới phù hợp với kinh tế thị trường và vớiđặc thù của khoa học công nghệ. Điều này đòi hỏi người làm công tác quảnlý nhà nước, đặc biệt là lãnh đạo các bộ, ngành phải đổi mới tư duy vềkhoa học và công nghệ.
Xây dựng cơ chế khoán chi đến sản phẩm cuối cùng
Bộ trưởng Nguyễn Quân nhận định, từ trước đến nay, chúngta mới chỉ thực hiện cơ chế khoán một phần đối với các nhiệm vụ khoa họccông nghệ.
Theo Thông tư liên tịch số 93 giữa hai Bộ Khoa học và Côngnghệ và Bộ Tài chính, những gì chi cho con người trong đề tài nghiên cứusẽ được khoán.
Ví dụ như chi phí về công lao động, hội nghị, hội thảo,đi công tác... thì sẽ được khoán sau khi dự toán đã được thẩm định, phêduyệt. Còn một số nội dung khác không được khoán như mua sắm trang thiếtbị, đoàn đi công tác nước ngoài hoặc một số nguyên nhiên vật liệu cóđịnh mức rõ ràng...
Tuynhiên, với giới khoa học như vậy là chưa đủ, bởi kinh nghiệm thế giớicho thấy là cần áp dụng cơ chế khoán tổng thể, hay còn gọi là khoán chiđến sản phẩm cuối cùng. Trên thực tế, cơ chế này đã được thực hiện đốivới các đề tài do doanh nghiệp tài trợ, đặt hàng các nhà khoa học. Doanhnghiệp không quan tâm đến quá trình chi tiêu mà chỉ quan tâm đến sảnphẩm cuối cùng . Nhưng khi sử dụng ngân sách nhà nước để thực hiện cơchế này cần có những căn cứ nhất định.
“Hiện Bộ đang phối hợp với Bộ Tàichính xây dựng cơ chế khoán chi đến sản phẩm cuối cùng, trong đó xâydựng những định mức rất cụ thể làm căn cứ xây dựng dự toán, đồng thờivới quản lý chặt chẽ công tác tổ chức thực hiện, nghiệm thu, đánh giásản phẩm đầu ra và cam kết của người làm nghiên cứu…”, Bộ trưởng NguyễnQuân cho biết./.
Đề cập vấn đề này, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ NguyễnQuân nhấn mạnh tới việc đổi mới cơ chế tài chính để việc cấp phát kinhphí cho các nhiệm vụ khoa học công nghệ hợp lý và kịp thời hơn.
Xóa bỏ tư tưởng hành chính hóa
Theo Bộ trưởng Nguyễn Quân, nguyên nhân gốc rễ của việc chậm trễ trongcấp phát kinh phí cho các nhiệm vụ khoa học công nghệ cấp nhà nước làdo tư tưởng hành chính hóa hoạt động nghiên cứu và triển khai các nhiệmvụ khoa học công nghệ.
Chính vì thế, các nhà khoa học và cơ quan quản lýkhoa học và công nghệ phải phê duyệt các nhiệm vụ khoa học và công nghệnhư là các dự án đầu tư xây dựng cơ bản. Điều này có nghĩa là trướcngày 31/7 hàng năm, Bộ khoa học và Công nghệ phải phê duyệt toàn bộ cácnhiệm vụ khoa học và công nghệ của năm sau để gửi sang Bộ Tài chínhlập dự toán ngân sách nhà nước và trình Quốc hội phê chuẩn ngân sách củanăm sau.
Và để có được danh mục các nhiệm vụ khoa học được phê duyệt,Bộ Khoa học Công nghệ phải thông báo cho các nhà khoa học, bộ, ngành đềxuất nhiệm vụ, sau đó thành lập hội đồng tư vấn xác định nhiệm vụ, hộiđồng tuyển chọn, xét chọn và làm việc trong 5-7 tháng trước đó. Và vìvậy, các nhiệm vụ khoa học công nghệ đến khi được cấp kinh phí thường đãđược đề xuất trước đó ít nhất một năm. Điều này đã làm mất tính thời sựcủa nhiệm vụ khoa học và công nghệ.
Vài năm gần đây, sau khi được Thủ tướng Chính phủ giao kinh phí, Bộlại chờ thêm quá trình thẩm định khác. Vì vậy, việc giao kinh phí đãchậm lại càng chậm. Điển hình là việc giao kinh phí các nhiệm vụ khoahọc công nghệ cấp nhà nước năm 2011 đến tháng 2/2012 mới được giao; kinhphí cho năm 2012 đến tháng 10/2012 mới được giao và kinh phí cho năm2013 đến thời điểm này mới được giao.
Tạo thuận lợi cho nhà khoa học
Bộ Khoa học và Công nghệ đã xây dựng đề án trình Ban Chấphành Trung ương và Nghị quyết số 20-NQ/TW Ban Chấp hành Trung ương Đảngkhóa XI về phát triển khoa học và công nghệ phục vụ sự nghiệp côngnghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướngxã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế đã được ban hành.
Trong đó có nộidung rất quan trọng là việc tài trợ kinh phí từ ngân sách nhà nước chocác nhiệm vụ khoa học công nghệ phải phù hợp với tiến độ phê duyệt cácnhiệm vụ này. Ngoài ra, Trung ương đã nhất trí mở rộng áp dụng cơ chếtài chính của Quỹ phát triển khoa học và công nghệ cho việc thực hiệnnhiệm vụ khoa học công nghệ.
Đây là hai điểm mấu chốt có thể giải quyếtđược các bất cập mà các nhà khoa học đang đề xuất. Điều này đã tạo cơchế để các nhà khoa học có kinh phí một các nhanh nhất sau khi đề xuấtnhiệm vụ khoa học công nghệ và được phê duyệt.
Theo Bộ trưởng Nguyễn Quân, việc thực hiện theo cơ chế quỹ sẽ giaoquyền chủ động cấp phát kinh phí cho cơ quan quản lý nhà nước về khoahọc và công nghệ. Ngay khi các nhà khoa học đề xuất nhiệm vụ, Bộ sẽthành lập hội đồng thẩm định, đánh giá và sau đó phê duyệt, cấp kinh phíngay cho nhà khoa học.
Một điều thuận lợi là cơ chế Quỹ không cần quyếttoán theo năm tài chính mà sẽ quyết toán theo hợp đồng, đồng thời kinhphí của năm trước sử dụng không hết sẽ được tự động chuyển nguồn sangnăm sau, tạo thuận lợi nhất cho nhà khoa học. “Nếu chúng ta thực hiệnnghiêm túc Nghị quyết của Trung ương và sắp tới là việc thể chế hóa bằngLuật Khoa học và Công nghệ (sửa đổi) thì chắc chắn tình trạng trên sẽđược nhanh chóng khắc phục”, Bộ trưởng kỳ vọng.
Cần có cơ chế đặc thù cho khoa học và công nghệ
Bộ trưởng Nguyễn Quân nhấn mạnh: “Chúng ta đều biết luật lệ là do conngười đặt ra, nếu trong quá trình thực hiện mà thấy không hợp lý thì cầnphải sửa đổi, điều chỉnh, bổ sung để đáp ứng được nhu cầu thực tế.Từ trước đến nay, chúng ta làm khoa học công nghệ theo cách hành chínhhóa. Trong bối cảnh hiện nay, chúng ta cần điều chỉnh cách hành xử đốivới khoa học theo thông lệ quốc tế.”
Bộ trưởng lấy ví dụ từ một sốnước phát triển và một số nước có bước đột phá rất thành công trong khoahọc công nghệ, đó là xây dựng kế hoạch không theo cách hành chính hóahay nói cách khác là cần có chế đặc thù cho khoa học và công nghệ.
Sau khi Ban Chấp hành Trung ương ban hành Nghị quyết số 20-NQ/TW ,Chính phủ đã có Nghị quyết 36 về phê duyệt Chương trình hành động củaChính phủ thực hiện Nghị quyết Trung ương, trong đó có rất nhiều nhiệmvụ giao cho các bộ, ngành sửa đổi các luật hiện hành kể cả Luật ngânsách nhà nước, Luật thuế thu nhập doanh nghiệp và một số luật chuyênngành của khoa học công nghệ.
Bộ trưởng hy vọng các bộ, ngành phối hợptốt để sớm có những quy định mới phù hợp với kinh tế thị trường và vớiđặc thù của khoa học công nghệ. Điều này đòi hỏi người làm công tác quảnlý nhà nước, đặc biệt là lãnh đạo các bộ, ngành phải đổi mới tư duy vềkhoa học và công nghệ.
Xây dựng cơ chế khoán chi đến sản phẩm cuối cùng
Bộ trưởng Nguyễn Quân nhận định, từ trước đến nay, chúngta mới chỉ thực hiện cơ chế khoán một phần đối với các nhiệm vụ khoa họccông nghệ.
Theo Thông tư liên tịch số 93 giữa hai Bộ Khoa học và Côngnghệ và Bộ Tài chính, những gì chi cho con người trong đề tài nghiên cứusẽ được khoán.
Ví dụ như chi phí về công lao động, hội nghị, hội thảo,đi công tác... thì sẽ được khoán sau khi dự toán đã được thẩm định, phêduyệt. Còn một số nội dung khác không được khoán như mua sắm trang thiếtbị, đoàn đi công tác nước ngoài hoặc một số nguyên nhiên vật liệu cóđịnh mức rõ ràng...
Tuynhiên, với giới khoa học như vậy là chưa đủ, bởi kinh nghiệm thế giớicho thấy là cần áp dụng cơ chế khoán tổng thể, hay còn gọi là khoán chiđến sản phẩm cuối cùng. Trên thực tế, cơ chế này đã được thực hiện đốivới các đề tài do doanh nghiệp tài trợ, đặt hàng các nhà khoa học. Doanhnghiệp không quan tâm đến quá trình chi tiêu mà chỉ quan tâm đến sảnphẩm cuối cùng . Nhưng khi sử dụng ngân sách nhà nước để thực hiện cơchế này cần có những căn cứ nhất định.
“Hiện Bộ đang phối hợp với Bộ Tàichính xây dựng cơ chế khoán chi đến sản phẩm cuối cùng, trong đó xâydựng những định mức rất cụ thể làm căn cứ xây dựng dự toán, đồng thờivới quản lý chặt chẽ công tác tổ chức thực hiện, nghiệm thu, đánh giásản phẩm đầu ra và cam kết của người làm nghiên cứu…”, Bộ trưởng NguyễnQuân cho biết./.
Nguyễn Bích Thủy (TTXVN)
