Người Việt, nhất là những ai đã từng sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, dù sống ở đâu,trong nước hay ngoài nước, nhưng mỗi khi nhớ về Hà Nội là lại nhắc đến Hồ Gươmvới nỗi niềm tha thiết.
Truyền thuyết về Hồ Gươm
Hồ Gươm có tự bao giờ, không thấy tài liệu nào nói chính xác. Chỉ biết, cách đâychừng 6 thế kỷ, vào năm 1490, theo bản đồ thời Hồng Đức có tên là “Trung Đô đồ”thì chung quanh kinh thành khi ấy vẫn mênh mang nước.
Hồ Gươm là một phân lưu của sông Hồng có hình loe thắt không đều nhau chạy dàitừ phố Hàng Đào, qua phố Hai Bà Trưng, Lý Thường Kiệt, tới Hàng Chuối rồi lạithông ra sông Hồng. Nơi loe nhất gọi là hồ, rộng gấp nhiều lần sông Tô, nướcquanh năm xanh biếc.
Hồ xưa có nhiều tên gọi như Hồ Lục Thủy, hồ Tả Vọng, Hữu Vọng, hồ Thủy Quân.Nhưng cái tên Hồ Gươm, còn gọi là Hồ Hoàn Kiếm xuất hiện vào đầu thế kỷ 15(khoảng năm 1428), gắn với truyền thuyết Vua Lê Thái Tổ trả lại gươm báu cho Rùathần, sau khi đánh đuổi giặc nhà Minh ra khỏi bờ cõi đất nước, được nhắc đếnnhiều nhất, trở nên gần gũi, thân thương trong lòng người Hà Nội.
Trải qua nhiều biến đổi của thời gian, sự bồi đắp vơi đầy của lịch sử, cái nơiloe ra, rộng nhất có màu xanh lục huyền ảo với truyền thuyết hào hùng và lãngmạn ấy, giờ đã trở thành di sản kiến trúc văn hóa, viên ngọc quý long lanh giữalòng Hà Nội ngàn năm tuổi.
Hà Nội vốn là vùng đất của cây xanh, mặt nước. Qua hơn 130 năm đô thị hóa, nếutính từ năm 1875, khi người Pháp bắt đầu thực hiện chính sách cai trị và khaithác thuộc địa cho đến sau khi miền Bắc được giải phóng 1954, rồi tiếp tục đếnnăm 1985 và đặc biệt từ những năm đổi mới đến nay, rất nhiều sông hồ Hà Nội bịbiến mất, bởi công cuộc xây dựng, cải tạo và mở rộng Thủ đô.
Nhưng may thay, trong cái cuộc xoay vần thế sự và xây dựng ào ạt bằng mọi giácủa con người thì Hồ Gươm, cái hồ nhỏ bé, xinh xắn và huyền thoại, rộng hơn11ha, nằm ở trung tâm Hà Nội, giáp khu phố cổ 36 phố phường với Tháp Rùa, đềnNgọc Sơn, cầu Thê Húc, Tháp Bút, Đài Nghiên… và cụ Rùa hàng trăm tuổi kia, hầunhư không bị ảnh hưởng nhiều.
Hồ vẫn quanh năm xanh mướt màu lục thủy. Chung quanh hồ vẫn thướt tha hàng liễurủ. Những cây lộc vừng cổ thụ vẫn lặng lẽ thả từng chùm dây hoa đỏ như muôn ngànchiếc đèn lồng nhỏ tí xíu, lung linh trên mặt hồ vào cuối xuân… đủ làm du kháchngẩn ngơ, rung động.
Hơn 10 năm trở lại đây, Hồ Gươm luôn được chính quyền thành phố quan tâm, chămsóc, từ trồng thêm cây, trồng hoa, thảm cỏ, lát đá, gạch màu, lắp đèn chiếu sángtrên con đường dạo quanh hồ đến chỉnh trang các công trình kiến trúc làm cho HồGươm càng thêm đẹp, thêm hấp dẫn.
Hồ Gươm - một cái đèn kéo quân khổng lồ
Hồ Gươm không lớn, không mênh mông như Hồ Tây mà nhỏ bé, nhưng lại có vị tríthật đặc biệt, thật thiêng liêng mà không một nơi nào trong thành phố này cóđược.
Nằm ở vị trí trung tâm, hồ là nơi kết nối giữa khu phố cổ với khu phố Tây theophong cách kiến trúc quy hoạch châu Âu mà người Pháp thực hiện cách đây hơn thếkỷ. Hồ như lòng bàn tay và các ngón tay là những con đường thân quen của Hà Nội,từ các phố Hàng Ngang, Hàng Đào, Cầu Gỗ, Lương Văn Can, Lò Sũ… của khu phố cổđến phố cũ Bảo Khánh, Nhà Thờ, Tràng Thi, Hàng Bài, Đinh Tiên Hoàng, Tràng Tiền,Hàng Khay, Bà Triệu… Tất cả như những “dòng sông phố” chảy về Hồ Hoàn Kiếm.
Ngày cũng như đêm, nhịp sống ở quanh khu vực hồ luôn sôi động và náo nhiệt.
Nữ văn sỹ người Anh C. Hawland, khi đến Hà Nội đã thật tinh tế nhận xét, Hồ Gươmnhư một cái đèn kéo quân khổng lồ, kéo nhịp sống nơi đây quay mãi, quay mãi…theo dòng thời gian vô cùng tận.
Tôi còn nhớ, vào những năm cuối thập niên 50 và 60, dân cư Hà Nội còn chưa đôngđúc như bây giờ, giao thông trong thành phố chủ yếu bằng xe đạp, xe máy ít. Ôtôcon càng hiếm, chủ yếu là xe com măng ca, thi thoảng mới gặp chiếc xe Pôpêđa doLiên Xô sản xuất dành cho cán bộ cao cấp chạy quanh bờ hồ.
Đi lại công cộng chỉ có tàu điện, chưa có xe buýt. Bên bờ hồ, phía nhà Ủy banHành chính thành phố có đường tàu điện chạy từ chợ Mơ qua phố Bạch Mai, phố Huế,Hàng Bài lên bờ hồ đến chợ Đồng Xuân, tháp nước Hàng Đậu, Quán Thánh rồi ThụyKhuê đến Bưởi.
Bến tàu điện Bờ Hồ ở chỗ nay là tòa nhà thương mại một thời có tên là “hàm cámập”. Thời ấy, người Hà Nội không ai là không đi tàu điện, bởi cái sự thuận tiệncủa nó mà giá lại rẻ, chỉ mất 5 xu là có thể đi từ bờ hồ vào đến tận ga cuối mãitít Hà Đông.
Những ngày nghỉ học, tôi và mấy đứa bạn cùng phố thường rủ nhau ra bờ hồ nhảytàu lên chơi Bách Thảo, Thụy Khuê. Chao ôi! Cái tiếng tầu điện leng keng! lengkeng… đều đặn từ sáng sớm tinh mơ cho đến giữa đêm khuya bất kể mưa nắng, thờigian… dẫu đã mấy chục năm rồi, vẫn cứ còn leng keng đâu đây trong ký ức của mộtthời thơ trẻ!
Ngày xưa ấy, cụm từ “đi chơi Bờ Hồ” rất quen thuộc không chỉ với lũ trẻ conchúng tôi, mà trong nhà, khi nào khen con trẻ ngoan, chăm học, người lớn thườnghay bảo: “Cho đi chơi ăn kem Bờ Hồ!”.
Những ngày hè oi ả, nóng nực, được ra Bờ Hồ chạy nhảy, hóng những cơn gió mátlành từ hồ, rồi được ăn một que kem Thủy Tạ, Bốn Mùa thì khoái biết chừng nào!
Gìn giữ cảnh quan kiến trúc Hồ Gươm
Hàng trăm năm trôi qua, biết bao đời người, phận người đã đến và đi qua bờ HồHoàn Kiếm. Cảnh vật, kiến trúc chung quanh hồ cũng đã nhiều thay đổi.
Trước đây, kiến trúc khu vực này chủ yếu là nhà hai ba tầng, nằm khiêm nhườngdưới những tán cây cổ thụ, kể cả trụ sở công quyền như Tòa Thị chính thành phố,rất hài hòa với cảnh quan Hồ Gươm với những kiến trúc nhỏ, giản dị như Tháp Rùa,đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc…
Sau này, nhất là hai chục năm trở lại đây, kiến trúcquanh hồ và khu vực hồ đã có nhiều biến đổi theo hướng tiêu cực.
Do nằm ở vị trí đắc địa của Thủ đô, các chủ đầu tư trong và ngoài nước đã xây nhiều công trình trụ sởvăn phòng, ngân hàng có khối tích lớn thậm chí cao lừng lững mười mấy tầng, mặtngoài ốp kính màu trông như bức tường thành bao bọc lấy Hồ Gươm, biến hồ như một"cái ao"!
Đã có nhiều chủ trương, phương án cải tạo kiến trúc khu vực Hồ Gươm để bảo vệgiữ gìn cảnh quan kiến trúc văn hóa di sản hồ, nhưng xem ra kết quả vẫn còn kháxa vời.
Mới gần đây, hướng tới Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long-Hà Nội, thành phố đãtổ chức một cuộc thi lớn với giá trị tiền thưởng lên tới hơn trăm ngàn đô la cótên “Ý tưởng quy hoạch và thiết kế đô thị khu vực Hồ Gươm và vùng phụ cận” thuhút sự tham gia của nhiều đơn vị tư vấn nổi tiếng trong và ngoài nước.
Cũng có giải, trao giải nhưng không có kết luận là tiếp tục để triển khai thựchiện hay không. Nhiều nhóm tác giả đã đưa ra phương án khá táo bạo, phá đi cảđoạn phố trên đường Đinh Tiên Hoàng, cải tạo Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục,làm không gian ngầm dưới mặt đất để làm nơi để xe, trung tâm thương mại...
Chuyện về Hồ Gươm thì nhiều lắm. Buồn vui, hỉ nộ ái ố đều có cả.
Những ngày cuối năm, bên Hồ Gươm, một lễ hội hoa vừa diễn ra. Tôi thực xúc độngkhi gặp lại hình dáng cái tàu điện cũ kỹ thủa nào, rồi cầu Long Biên, làng lúalàng hoa với thấp thoáng bóng cò trắng muốt…
Chao ôi! nhìn những nụ cười hồnnhiên, tươi trẻ của các trai thanh gái lịch đất Hà thành trong lễ hội hoa, tôinhư thấy mình trẻ lại, thanh thản hơn, trong sáng hơn.
Hà Nội của tôi, Hồ Gươm của tôi cứ bình dị và thân thương như thế./.
Truyền thuyết về Hồ Gươm
Hồ Gươm có tự bao giờ, không thấy tài liệu nào nói chính xác. Chỉ biết, cách đâychừng 6 thế kỷ, vào năm 1490, theo bản đồ thời Hồng Đức có tên là “Trung Đô đồ”thì chung quanh kinh thành khi ấy vẫn mênh mang nước.
Hồ Gươm là một phân lưu của sông Hồng có hình loe thắt không đều nhau chạy dàitừ phố Hàng Đào, qua phố Hai Bà Trưng, Lý Thường Kiệt, tới Hàng Chuối rồi lạithông ra sông Hồng. Nơi loe nhất gọi là hồ, rộng gấp nhiều lần sông Tô, nướcquanh năm xanh biếc.
Hồ xưa có nhiều tên gọi như Hồ Lục Thủy, hồ Tả Vọng, Hữu Vọng, hồ Thủy Quân.Nhưng cái tên Hồ Gươm, còn gọi là Hồ Hoàn Kiếm xuất hiện vào đầu thế kỷ 15(khoảng năm 1428), gắn với truyền thuyết Vua Lê Thái Tổ trả lại gươm báu cho Rùathần, sau khi đánh đuổi giặc nhà Minh ra khỏi bờ cõi đất nước, được nhắc đếnnhiều nhất, trở nên gần gũi, thân thương trong lòng người Hà Nội.
Trải qua nhiều biến đổi của thời gian, sự bồi đắp vơi đầy của lịch sử, cái nơiloe ra, rộng nhất có màu xanh lục huyền ảo với truyền thuyết hào hùng và lãngmạn ấy, giờ đã trở thành di sản kiến trúc văn hóa, viên ngọc quý long lanh giữalòng Hà Nội ngàn năm tuổi.
Hà Nội vốn là vùng đất của cây xanh, mặt nước. Qua hơn 130 năm đô thị hóa, nếutính từ năm 1875, khi người Pháp bắt đầu thực hiện chính sách cai trị và khaithác thuộc địa cho đến sau khi miền Bắc được giải phóng 1954, rồi tiếp tục đếnnăm 1985 và đặc biệt từ những năm đổi mới đến nay, rất nhiều sông hồ Hà Nội bịbiến mất, bởi công cuộc xây dựng, cải tạo và mở rộng Thủ đô.
Nhưng may thay, trong cái cuộc xoay vần thế sự và xây dựng ào ạt bằng mọi giácủa con người thì Hồ Gươm, cái hồ nhỏ bé, xinh xắn và huyền thoại, rộng hơn11ha, nằm ở trung tâm Hà Nội, giáp khu phố cổ 36 phố phường với Tháp Rùa, đềnNgọc Sơn, cầu Thê Húc, Tháp Bút, Đài Nghiên… và cụ Rùa hàng trăm tuổi kia, hầunhư không bị ảnh hưởng nhiều.
Hồ vẫn quanh năm xanh mướt màu lục thủy. Chung quanh hồ vẫn thướt tha hàng liễurủ. Những cây lộc vừng cổ thụ vẫn lặng lẽ thả từng chùm dây hoa đỏ như muôn ngànchiếc đèn lồng nhỏ tí xíu, lung linh trên mặt hồ vào cuối xuân… đủ làm du kháchngẩn ngơ, rung động.
Hơn 10 năm trở lại đây, Hồ Gươm luôn được chính quyền thành phố quan tâm, chămsóc, từ trồng thêm cây, trồng hoa, thảm cỏ, lát đá, gạch màu, lắp đèn chiếu sángtrên con đường dạo quanh hồ đến chỉnh trang các công trình kiến trúc làm cho HồGươm càng thêm đẹp, thêm hấp dẫn.
Hồ Gươm - một cái đèn kéo quân khổng lồ
Hồ Gươm không lớn, không mênh mông như Hồ Tây mà nhỏ bé, nhưng lại có vị tríthật đặc biệt, thật thiêng liêng mà không một nơi nào trong thành phố này cóđược.
Nằm ở vị trí trung tâm, hồ là nơi kết nối giữa khu phố cổ với khu phố Tây theophong cách kiến trúc quy hoạch châu Âu mà người Pháp thực hiện cách đây hơn thếkỷ. Hồ như lòng bàn tay và các ngón tay là những con đường thân quen của Hà Nội,từ các phố Hàng Ngang, Hàng Đào, Cầu Gỗ, Lương Văn Can, Lò Sũ… của khu phố cổđến phố cũ Bảo Khánh, Nhà Thờ, Tràng Thi, Hàng Bài, Đinh Tiên Hoàng, Tràng Tiền,Hàng Khay, Bà Triệu… Tất cả như những “dòng sông phố” chảy về Hồ Hoàn Kiếm.
Ngày cũng như đêm, nhịp sống ở quanh khu vực hồ luôn sôi động và náo nhiệt.
Nữ văn sỹ người Anh C. Hawland, khi đến Hà Nội đã thật tinh tế nhận xét, Hồ Gươmnhư một cái đèn kéo quân khổng lồ, kéo nhịp sống nơi đây quay mãi, quay mãi…theo dòng thời gian vô cùng tận.
Tôi còn nhớ, vào những năm cuối thập niên 50 và 60, dân cư Hà Nội còn chưa đôngđúc như bây giờ, giao thông trong thành phố chủ yếu bằng xe đạp, xe máy ít. Ôtôcon càng hiếm, chủ yếu là xe com măng ca, thi thoảng mới gặp chiếc xe Pôpêđa doLiên Xô sản xuất dành cho cán bộ cao cấp chạy quanh bờ hồ.
Đi lại công cộng chỉ có tàu điện, chưa có xe buýt. Bên bờ hồ, phía nhà Ủy banHành chính thành phố có đường tàu điện chạy từ chợ Mơ qua phố Bạch Mai, phố Huế,Hàng Bài lên bờ hồ đến chợ Đồng Xuân, tháp nước Hàng Đậu, Quán Thánh rồi ThụyKhuê đến Bưởi.
Bến tàu điện Bờ Hồ ở chỗ nay là tòa nhà thương mại một thời có tên là “hàm cámập”. Thời ấy, người Hà Nội không ai là không đi tàu điện, bởi cái sự thuận tiệncủa nó mà giá lại rẻ, chỉ mất 5 xu là có thể đi từ bờ hồ vào đến tận ga cuối mãitít Hà Đông.
Những ngày nghỉ học, tôi và mấy đứa bạn cùng phố thường rủ nhau ra bờ hồ nhảytàu lên chơi Bách Thảo, Thụy Khuê. Chao ôi! Cái tiếng tầu điện leng keng! lengkeng… đều đặn từ sáng sớm tinh mơ cho đến giữa đêm khuya bất kể mưa nắng, thờigian… dẫu đã mấy chục năm rồi, vẫn cứ còn leng keng đâu đây trong ký ức của mộtthời thơ trẻ!
Ngày xưa ấy, cụm từ “đi chơi Bờ Hồ” rất quen thuộc không chỉ với lũ trẻ conchúng tôi, mà trong nhà, khi nào khen con trẻ ngoan, chăm học, người lớn thườnghay bảo: “Cho đi chơi ăn kem Bờ Hồ!”.
Những ngày hè oi ả, nóng nực, được ra Bờ Hồ chạy nhảy, hóng những cơn gió mátlành từ hồ, rồi được ăn một que kem Thủy Tạ, Bốn Mùa thì khoái biết chừng nào!
Gìn giữ cảnh quan kiến trúc Hồ Gươm
Hàng trăm năm trôi qua, biết bao đời người, phận người đã đến và đi qua bờ HồHoàn Kiếm. Cảnh vật, kiến trúc chung quanh hồ cũng đã nhiều thay đổi.
Trước đây, kiến trúc khu vực này chủ yếu là nhà hai ba tầng, nằm khiêm nhườngdưới những tán cây cổ thụ, kể cả trụ sở công quyền như Tòa Thị chính thành phố,rất hài hòa với cảnh quan Hồ Gươm với những kiến trúc nhỏ, giản dị như Tháp Rùa,đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc…
Sau này, nhất là hai chục năm trở lại đây, kiến trúcquanh hồ và khu vực hồ đã có nhiều biến đổi theo hướng tiêu cực.
Do nằm ở vị trí đắc địa của Thủ đô, các chủ đầu tư trong và ngoài nước đã xây nhiều công trình trụ sởvăn phòng, ngân hàng có khối tích lớn thậm chí cao lừng lững mười mấy tầng, mặtngoài ốp kính màu trông như bức tường thành bao bọc lấy Hồ Gươm, biến hồ như một"cái ao"!
Đã có nhiều chủ trương, phương án cải tạo kiến trúc khu vực Hồ Gươm để bảo vệgiữ gìn cảnh quan kiến trúc văn hóa di sản hồ, nhưng xem ra kết quả vẫn còn kháxa vời.
Mới gần đây, hướng tới Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long-Hà Nội, thành phố đãtổ chức một cuộc thi lớn với giá trị tiền thưởng lên tới hơn trăm ngàn đô la cótên “Ý tưởng quy hoạch và thiết kế đô thị khu vực Hồ Gươm và vùng phụ cận” thuhút sự tham gia của nhiều đơn vị tư vấn nổi tiếng trong và ngoài nước.
Cũng có giải, trao giải nhưng không có kết luận là tiếp tục để triển khai thựchiện hay không. Nhiều nhóm tác giả đã đưa ra phương án khá táo bạo, phá đi cảđoạn phố trên đường Đinh Tiên Hoàng, cải tạo Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục,làm không gian ngầm dưới mặt đất để làm nơi để xe, trung tâm thương mại...
Chuyện về Hồ Gươm thì nhiều lắm. Buồn vui, hỉ nộ ái ố đều có cả.
Những ngày cuối năm, bên Hồ Gươm, một lễ hội hoa vừa diễn ra. Tôi thực xúc độngkhi gặp lại hình dáng cái tàu điện cũ kỹ thủa nào, rồi cầu Long Biên, làng lúalàng hoa với thấp thoáng bóng cò trắng muốt…
Chao ôi! nhìn những nụ cười hồnnhiên, tươi trẻ của các trai thanh gái lịch đất Hà thành trong lễ hội hoa, tôinhư thấy mình trẻ lại, thanh thản hơn, trong sáng hơn.
Hà Nội của tôi, Hồ Gươm của tôi cứ bình dị và thân thương như thế./.
KTS Phạm Thanh Tùng (Vietnam+)
