Trong nhiều thập kỷ trước đại dịch, xuất khẩu hàng hóa sang các thị trường lớn như Mỹ và Liên minh châu Âu (EU) từng là động lực chính thúc đẩy tăng trưởng cho khu vực Đông Nam Á.
Tuy nhiên, các nhà lãnh đạo doanh nghiệp đang chuyển hướng tìm kiếm nhiều cơ hội hơn ngay trong khu vực và tại thị trường nội địa.
Chuyển dịch trọng tâm kinh tế
Từ những năm 1980 đến đầu những năm 2000, xuất khẩu sang các thị trường phương Tây đã tiếp thêm sức mạnh cho các nền kinh tế như Singapore, Malaysia và Thái Lan.
Gần đây nhất, Việt Nam cũng ghi nhận đà tăng trưởng kinh tế ấn tượng nhờ tận dụng hiệu quả tiến trình tái cơ cấu chuỗi cung ứng toàn cầu.
Theo báo cáo khảo sát "Asean Intelligence 2026" do nhật báo kinh tế The Business Times phối hợp cùng công ty nghiên cứu thị trường Kantar thực hiện, có tới 63% trong tổng số 538 nhà lãnh đạo doanh nghiệp được phỏng vấn bày tỏ tin tưởng rằng những cơ hội kinh tế mạnh mẽ nhất trong ba năm tới sẽ nằm ngay tại khu vực ASEAN.
Bên cạnh đó, 62% số người tham gia khảo sát đánh giá thị trường nội địa mang lại những triển vọng hấp dẫn nhất. Trung Quốc xếp ở vị trí thứ ba với tỷ lệ 48%.
Đánh giá về tầm vóc của khối, hai chuyên gia kinh tế Taimur Baig và Chua Han Teng, tại ngân hàng DBS, nhận định ASEAN hiện là khối kinh tế lớn thứ năm thế giới và đang trên lộ trình vươn lên vị trí thứ tư vào năm 2030.
Số liệu từ Ngân hàng Thế giới (WB) cho thấy, kể từ năm 2022, các nền kinh tế Indonesia, Việt Nam và Philippines đều duy trì mức tăng trưởng hàng năm ít nhất 4%.
Báo cáo khảo sát chỉ ra rằng các doanh nghiệp tại Đông Nam Á dự kiến phân bổ tới 81% chi tiêu vốn vào khu vực nội Á trong ba năm tới, trong đó, 90% nhà lãnh đạo tập trung vào khối ASEAN, 77% ưu tiên thị trường trong nước và 64% dành cho Trung Quốc.
Ngược lại, giới kinh doanh tỏ ra thận trọng hơn với thị trường Mỹ và EU khi tỷ lệ cân nhắc đầu tư lần lượt chỉ ở mức 31% và 24%.
Trong danh mục đầu tư, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo (AI) trở thành ưu tiên hàng đầu với 48% lựa chọn, tiếp theo là mở rộng thị trường (44%), công nghệ thông tin và an ninh mạng (42%).
Hai chuyên gia của ngân hàng DBS nhấn mạnh ASEAN đang trở thành một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái phần cứng AI. Theo hai chuyên gia, khu vực này sẽ tiếp tục hưởng lợi từ làn sóng đầu tư AI toàn cầu nhờ dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) mạnh mẽ vào các trung tâm dữ liệu, hệ thống nhà cung cấp sâu rộng và năng lực sản xuất chip ngày càng hoàn thiện.
Làn sóng tái cơ cấu chuỗi cung ứng
Không chỉ các doanh nghiệp sản xuất, nhiều đơn vị trong các lĩnh vực tiêu dùng, bán lẻ, y tế và dịch vụ tài chính cũng đang tăng cường hiện diện tại khu vực.
Khoảng 80% đại diện doanh nghiệp cho biết họ rất có khả năng hoặc có khả năng sẽ dịch chuyển thêm các hoạt động sản xuất hoặc nhà cung cấp vào ASEAN từ nay đến năm 2028.
Ý định dịch chuyển này thể hiện mạnh mẽ nhất tại Việt Nam (95%), Indonesia (92%) và Philippines (83%). Khi lựa chọn địa điểm, các doanh nghiệp đặc biệt chú trọng đến hạ tầng, sự thuận tiện trong kinh doanh, khả năng tiếp cận thị trường và khả năng phục hồi của chuỗi cung ứng.
Dù chi phí, thuế quan, ưu đãi đầu tư và nguồn nhân lực vẫn là các yếu tố quan trọng, nhưng các yếu tố này xếp sau yêu cầu về một thị trường có khả năng hỗ trợ vận hành hiệu quả, tin cậy và có thể mở rộng quy mô.
Ông Brian Lee, chuyên gia kinh tế tại công ty chứng khoán Maybank Securities, nhận định sự thay đổi trong mô hình sản xuất từ "vừa kịp lúc" sang "phòng ngừa rủi ro" đã đưa khả năng phục hồi chuỗi cung ứng trở thành yếu tố then chốt.
Theo ông, các công ty đang tích cực đa dạng hóa cơ sở sản xuất sang nhiều khu vực, trong đó có Việt Nam và Malaysia.
Điển hình cho xu hướng này là chuỗi cửa hàng bánh mì và cà phê cao cấp Paris Baguette thuộc tập đoàn đa ngành SPC Group (Hàn Quốc).
Bà Hana Lee, Giám đốc điều hành của chuỗi cửa hàng bánh mì và cà phê cao cấp Paris Baguette khu vực AMEA, khẳng định ASEAN là trung tâm trong chiến lược của hãng.
Doanh nghiệp này đang tận dụng cơ sở sản xuất tại Johor (Malaysia) để phục vụ cả thị trường Malaysia lẫn Singapore, đồng thời làm nền tảng mở rộng ra toàn khu vực.
Một ví dụ khác là tập đoàn sản xuất và bán lẻ Berli Jucker (Thái Lan) – đơn vị vận hành chuỗi Big C.
Tập đoàn này đã chi 720 triệu USD để thâu tóm chuỗi siêu thị MM Mega Market Việt Nam từ công ty mẹ TCC. Đại diện tập đoàn sản xuất và bán lẻ Berli Jucker cho biết thương vụ này phản ánh tầm nhìn dài hạn trong việc xây dựng một nền tảng khu vực tích hợp, kết nối sản xuất, chuỗi cung ứng và bán lẻ trên khắp Đông Nam Á.
Khoảng cách giữa cơ hội và niềm tin
Dù có triển vọng hấp dẫn, ASEAN vẫn phải đối mặt với rào cản về niềm tin. Khảo sát của nhật báo kinh tế The Business Times cho thấy thực trạng "cơ hội cao nhưng niềm tin thấp" đang hiện hữu tại tại ASEAN và một số nền kinh tế thành viên
.Hơn 40% người được hỏi tại Philippines và Singapore cho biết họ có mức độ tin tưởng thấp vào khu vực dù vẫn thấy rõ các cơ hội lớn. Các nhà lãnh đạo doanh nghiệp từ Việt Nam, Indonesia và Malaysia cũng báo cáo về khoảng cách tương tự.
Sự cạnh tranh khốc liệt, chi phí gia tăng, tốc độ phát triển không đồng đều và sự phân mảnh về cấu trúc trong khối là những nguyên nhân chính gây ra tâm lý này.
Tại thị trường nội địa, Philippines ghi nhận khoảng cách lớn nhất giữa cơ hội và niềm tin do các quy định pháp lý địa phương còn cứng nhắc. Trong khi đó, các doanh nghiệp tại Indonesia lo ngại về sự biến động của tỷ giá hối đoái và tình trạng lạm phát gia tăng.
Ông Frederic DyBuncio, Chủ tịch kiêm Giám đốc điều hành tập đoàn đa ngành SM Investments Corporation (Philippines), nhận định dù có những áp lực về chi phí, nhưng Philippines vẫn được hưởng lợi từ nền tảng tiêu dùng nội địa mạnh mẽ.
Theo ông, chi tiêu hộ gia đình chiếm khoảng 3/4 nền kinh tế, được hỗ trợ bởi nguồn kiều hối và lực lượng lao động trẻ. Do đó, tập đoàn này vẫn tiếp tục kế hoạch mở rộng mạng lưới bán lẻ và hoạt động ngân hàng để nắm bắt các cơ hội thị trường.
Dữ liệu từ Ban Thư ký ASEAN cho thấy đầu tư nội khối đã tăng từ 22 tỷ USD năm 2023 lên 31 tỷ USD vào năm 2024. Vốn đầu tư nội khối hiện chiếm 13,9% tổng vốn FDI vào ASEAN.
Bà Chen Huifen, biên tập viên của The Business Times, khẳng định mục tiêu của các nghiên cứu chuyên sâu này là vượt qua những nhận định bề nổi về tăng trưởng khu vực.
Bà nhấn mạnh việc đầu tư vào các hệ thống thông tin đặc quyền giúp độc giả tiếp cận những sự thật từ cơ sở mà các quan sát viên bên ngoài có thể bỏ lỡ, từ đó hỗ trợ các nhà lãnh đạo biến những biến động thành cơ hội phát triển.
Dù xung đột tại Trung Đông vẫn đang gây ra những bóng đen nhất định lên triển vọng kinh doanh toàn cầu, nhưng tâm lý chung của các nhà lãnh đạo doanh nghiệp tại ASEAN vẫn duy trì sự tích cực.
Theo chuyên gia Brian Lee của Maybank Securities, mạng lưới các hiệp định thương mại tự do nội khối và các thỏa thuận song phương giữa ASEAN với Trung Quốc đang góp phần giảm rào cản đầu tư và cải thiện khả năng tiếp cận thị trường./.