Trong di sản văn hóa Việt Nam, dấu ấn văn hóa Chăm thể hiện rõ nét trong nhiều khía cạnh như: Kiến trúc, phong tục tập quán, điêu khắc, lễ hội, nghệ thuật biểu diễn, nghề gốm, dệt vải... Trong đó, Lễ hội Katê tại tháp Pô Sah Inư mang đậm bản sắc, nơi hội tụ những giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc Chăm tại Lâm Đồng.
Lễ hội Katê - Bảo tồn và lan tỏa giá trị di sản văn hóa Chăm
Lễ hội Katê tại tháp Pô Sah Inư, được phục dựng từ năm 2005 và tổ chức thường niên, đã trở thành hoạt động văn hóa-tín ngưỡng quan trọng của người Chăm, góp phần giữ gìn bản sắc và đời sống tinh thần của cộng đồng.
Lễ hội Katê được tổ chức theo quy mô từng làng, sau đó đến các gia đình. Các thành viên trong gia đình cùng quây quần đông đủ, có một người làm chủ tế- thường là chủ hộ, người lớn tuổi hoặc trưởng dòng họ.
Mâm cúng trong lễ hội Katê truyền thống gồm xôi, bánh cặp, bánh ít, chuối nải, bánh gừng, chè… Trong đó, đĩa xôi được xem là biểu tượng của trái tim và lòng thành con cháu dâng lên tổ tiên.
Một trong những nghi thức quan trọng tại Lễ hội Katê năm nay là rước kiệu Nữ thần Pô Sah Inư tại tháp Pô Sah Inư. Nữ thần Pô Sah Inư (con vua Para Chanh) là người có tài đức, ứng xử khiêm nhường, được người Chăm vô cùng kính trọng. Bà được xem là người đã truyền dạy cho Nhân dân cách trồng lúa nước, dệt vải thổ cẩm, trồng trọt và chăn nuôi.
Lễ hội Katê thể hiện lòng thành kính, biết ơn đối với các vị thần linh, ông bà, tổ tiên đã bao bọc, chở che cho con cháu khỏe mạnh, cuộc sống bình an, no ấm và hạnh phúc. Đồng thời, lễ hội cũng thể hiện khát vọng của cộng đồng về mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu; là dịp thắt chặt tình đoàn kết, tinh thần tương thân tương ái, nâng cao ý thức về cội nguồn, giá trị đạo đức, nhân cách và tinh thần hòa hợp trong cộng đồng.
Lễ hội quan trọng này của cộng đồng người Chăm diễn ra hằng năm đã góp phần bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của người Chăm góp phần làm phong phú nền văn hóa các dân tộc ở Việt Nam. Lễ hội không chỉ là niềm vui riêng của bà con người dân tộc Chăm mà còn là một trong những ngày hội lớn của các dân tộc anh em thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương tham gia.
Thiên tình sử đẫm lệ của công chúa Chăm Pa
Tháp Po Sah Inư hay còn gọi là tháp Chăm Phố Hài, tháp Bà Tranh, là một quần thể gồm 3 tháp được xây dựng từ khoảng thế kỷ VIII - IX. Ẩn sau công trình hơn nghìn tuổi này là một truyền thuyết cảm động, một thiên tình sử đẫm lệ về nàng công chúa của vương quốc Chăm Pa xưa, được cộng đồng người Chăm lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Chuyện xảy ra trước khi tháp Po Sah Inư được xây dựng ít lâu. Khi đó, vua Chăm Pa có một nàng công chúa xinh đẹp và hiền thục tên là Po Sah Inư. Nàng yêu say đắm Po Sahaniempar, một lãnh chúa theo đạo Hồi.
Vượt qua khác biệt tôn giáo, họ đến với nhau trong sự chúc mừng của cả hai vùng. Thế nhưng cuộc sống êm đẹp đó diễn ra chưa được bao lâu thì Po Sahaniempar phải trở về nguyên quán Ấn Độ một thời gian.
Công chúa Pô Sah Inư buồn thương tiễn bước chân chồng đang rời xa, không quên lời nguyện ước sẽ đợi chàng chính nơi tiễn đưa khi chàng quay lại. Tuy nhiên, em trai của công chúa là thái tử Po Dam là người ghét những người ngoại đạo nên đã lên kế hoạch chia rẽ đôi uyên ương trong ngày tái ngộ.
Dưới sự dàn xếp của thái tử Po Dam, Po Sahaniempar sau chuyến hành hương quay trở về những mong đoàn tụ cùng người vợ Po Sah Inư xinh đẹp nhưng lại không thấy nàng ra đón mừng như lời thề trước lúc ly biệt. Không những thế, lúc này Po Sahaniempar lại nghe những lời dèm pha ác ý nên nghĩ rằng mình đã bị ruồng bỏ. Thế là chàng buồn bã từ bỏ mảnh đất đầy kỷ niệm của hai người mà xuôi về phương Nam. Cuối cùng, trái tim chàng bị lay động bởi một người con gái khác, đó là nàng Chargo kiều diễm người dân tộc Raglây.
Về phần Po Sah Inư, sau khi biết những chuyện em trai của mình chia rẽ hai người đã vội vã đi tìm chồng để thanh minh mong được nối lại tình duyên. Nhưng đã quá muộn, tình yêu của Po Sahaniempar đã vĩnh viễn không còn thuộc về nàng.
Cuối cùng, Po Sah Inư đành buồn bã quay lại quê hương. Nàng sống bình lặng và chỉ dạy cho nhân dân cách trồng lúa nước, dệt vải thổ cẩm, trồng trọt, chăn nuôi và đánh bắt hải sản. Cuộc sống những năm cuối đời của nàng trôi qua cùng niềm đau chôn giấu trong trái tim.
Sau khi Po Sah Inư mất, để tưởng nhớ đến đức hạnh cũng như tài năng của công chúa, các thần dân Chăm Pa đã xây đền tháp thờ nàng. Đó chính là tháp Po Sah Inư, với vẻ đẹp kiến trúc vẫn còn được gìn giữ sau biết bao đổi thay thời cuộc.
Tháp Po Sah Inư Kiến trúc nghệ thuật độc đáo
Tháp Po Sah Inư là một quần thể kiến trúc có giá trị nghệ thuật và văn hóa sâu sắc. Nơi đây thể hiện một phần lịch sử về thời kỳ hưng thịnh của vương quốc Chăm Pa. Quần thể tháp này có phong cách kiến trúc Hòa Lai, một trong những phong cách nghệ thuật cổ của Chăm Pa. Hiện nay, tháp Po Sah Inư còn 3 tòa tháp: tháp chính, tháp vừa và tháp nhỏ.
Tháp chính cao 15m được chia thành 3 tầng, có một cửa chính hướng về phía đông, đây là hướng cư ngụ của các vị thần linh theo truyền thuyết Chăm Pa. Tháp này còn được thiết kế thêm 3 cửa giả ở các hướng tây, nam, bắc. Cửa Tây được chạm khắc trang trí bằng những hoa văn và hình tượng khá lạ mắt với lối kiến trúc có tính đối xứng đồng dạng.
Bên trong tháp chính thờ thần Shiva với bộ Linga - Yoni bằng đá trơn, biểu tượng của cơ quan sinh dục nam - nữ, vật linh thiêng nhất của người Chăm thể hiện khát vọng sinh sôi và phát triển. Tháp nhỏ với chiều cao khiêm tốn chỉ khoảng 5m, nằm ngay cạnh tháp chính, có một cửa duy nhất hướng về phía đông và bên trong thờ thần Lửa.
Theo thời gian những họa tiết trang trí trên tháp này chỉ còn lại những đường nét gốc khá đơn giản. Tháp vừa cao khoảng 12m, nằm cách tháp chính khoảng 50m, tháp thờ thần Bò Nandin, một vật cưỡi của vị thần nổi tiếng linh thiêng Shiva. Tháp được thiết kế tương tự như tháp chính, nhưng các họa tiết trang trí đơn giản hơn.
Phần nền gạch của tháp Po Sah Inư cho thấy công trình kiến trúc rộng lớn như một ngôi đền với nhiều tầng bậc. Những viên gạch ở tháp được sắp đặt khéo léo vào nhau mà không cần một lớp vôi vữa nào vẫn liên kết với nhau chắc chắn một cách đặc biệt.
Tháp Po Sah Inư có mặt hình vuông, cũng giống như các kiểu kiến trúc tháp khác càng lên cao thì đầu càng nhỏ lại, cửa tháp được thiết kế bằng nhiều hình vòm cong tạc nhiều họa tiết tinh tế, kỹ xảo. Vào cuối thế kỷ XX, trong một cuộc khai quật khảo cổ, các nhà nghiên cứu đã phát hiện một tháp lớn hơn rất nhiều so với 3 tháp nói trên, nhưng đã bị chôn vùi dưới lòng đất cách đây hơn 300 năm.
Khó ai có thể lý giải điều này, nhưng cũng đã phần nào cho thấy tại đây đã từng hình thành nên những công trình kiến trúc vô cùng đặc sắc và ý nghĩa. Trải qua hơn 1.200 năm, những gì mà tháp Po Sah Inư còn lại ngày nay đều là những giá trị đặc biệt, vô giá. Vào năm 1991, tháp Po Sah Inư được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
Tháp Po Sha Inư không chỉ là niềm tự hào của dân tộc Chăm, mà nó còn góp phần làm giàu thêm kho tàng văn hóa lịch sử Việt Nam nói chung và văn hóa lịch sử địa phương nói riêng.
Lễ hội Katê 2026 diễn ra trong tháng 10
Lễ hội năm 2026 với chủ đề “Lễ hội Katê - Bảo tồn và lan tỏa giá trị di sản văn hóa Chăm,” sẽ được diễn ra từ ngày 9-12/10, tại Di tích tháp Pô Sah Inư (phường Phú Thủy) và Trung tâm Trưng bày văn hóa Chăm (xã Bắc Bình).
Theo kế hoạch, các hoạt động chính của lễ hội sẽ được tổ chức tại Di tích tháp Pô Sah Inư trong hai ngày 9-10/10. Trong đó, phần lễ gồm nghi lễ Cầu an, nghi thức múa mừng, thỉnh mời thần linh; lễ khai mạc và nghi lễ nghinh rước y trang nữ thần Pô Sah Inư lên tháp A.
Đặc biệt, Đại lễ cúng tạ ơn nữ thần Pô Sah Inư sẽ được thực hiện với các nghi thức truyền thống như mở cửa tháp, tắm bệ thờ Linga - Yoni, mặc trang phục bệ thờ và lễ cúng tạ ơn nữ thần, các vị thần linh, ông bà, tổ tiên.
Ngoài ra, trong khuôn khổ lễ hội, nhiều hoạt động văn hóa dân gian Chăm cũng được tổ chức như hội thi thổi kèn Saranai, trang trí lễ vật trên Thônla và Cổ bồng dâng tế nữ thần Pô Sah Inư; chương trình nghệ thuật dân gian với các tiết mục dân ca, dân vũ, dân nhạc và trình diễn trang phục truyền thống và các trò chơi dân gian.
Trong khi đó, các hoạt động của lễ hội tại Trung tâm Trưng bày văn hóa Chăm sẽ diễn ra trong hai ngày 11-12/10, gồm nghi lễ cúng mừng Katê theo tập tục truyền thống của người Chăm tại gian thờ thần Shiva; hội thi viết chữ Chăm truyền thống; trò chơi dân gian, trình diễn nghề thủ công, giới thiệu bánh gừng truyền thống và chương trình văn nghệ dân gian Chăm.
Trong thời gian diễn ra lễ hội, nhiều hoạt động hưởng ứng cũng được tổ chức như: Trưng bày, triển lãm “Bảo vật quốc gia và dấu ấn khảo cổ văn hóa Chăm Lâm Đồng” tại Di tích tháp Pô Sah Inư; triển lãm chuyên đề “Di sản văn hóa Chăm”; trình diễn nghề thủ công truyền thống như dệt thổ cẩm, làm gốm và giới thiệu ẩm thực, đặc sản của người Chăm.
Tại Trung tâm Trưng bày văn hóa Chăm, triển lãm chuyên đề “Sắc màu văn hóa Chăm” diễn ra từ ngày 11-25/10; tham quan nhà trưng bày, đền thờ Pô Nit và làng gốm Chăm Bình Đức cũng được tổ chức nhằm giới thiệu sâu hơn những giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể đặc sắc của cộng đồng Chăm đến Nhân dân và du khách.
Thông qua lễ hội, tỉnh Lâm Đồng hướng đến bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia “Lễ hội Katê của người Chăm,” đồng thời giới thiệu, quảng bá những giá trị, ý nghĩa và nét đẹp văn hóa Chăm, từng bước nâng tầm Lễ hội Katê trở thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc, góp phần thu hút du khách và thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội địa phương.