Ảnh hưởng của thời tiết; khủng hoảng kinh tế thế giới làm giá càphê xuống; lãi suất tín dụng tăng cao, đúngthời điểm giá càphê xuống thấp nhất làm những đại lý thu mua càphê bị thua lỗnặng, mất khả năng thanh toán và vỡ nợ dây chuyền...
Bối cảnh của niên vụ càphê 2009-2010 một lần nữa khiến ngành càphê ViệtNam phải nhìn lại hiệu quả sản xuất và nhìn lại vị trí của một quốc gia có tiếnglà nước xuất khẩu càphê đứng thứ 2 thế giới, nhưng vẫn hoàn toàn bị động trướcnhững biến động của thị trường thế giới.
“Vạn người bán, trăm người mua”
Đó là kết luận của ông Lương Văn Tự - Chủ tịch Hiệp hội càphê - Cacao ViệtNam về thực tế tình trạng sản xuất, kinh doanh càphê xuất khẩu của Việt Nam hiệnnay.
Càphê của Việt Nam xuất khẩu tới 80 nước và vùng lãnh thổ, trong đó có 10nước là bạn hàng lớn. Hầu hết sản lượng càphê “xuất ngoại” chưa tiếp cận đượctrực tiếp với các nhà rang xay càphê thế giới. Trong khi đó, ở trong nước có đến126 doanh nghiệp xuất khẩu cùng hơn 3.000 đại lý thu mua. Đây thực sự là mộtnghịch lý “vạn người bán, trăm người mua."
Ông Lê Xuân - Cục trưởng Cục chế biến thương mại nông lâm thủy sản và nghềmuối (Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn) cũng cho rằng, ngành hàng càphêhiện chưa thiết lập được hệ thống chế biến, tiêu thụ, xuất khẩu mang tính chuyênnghiệp, dẫn đến Việt Nam là nước có sản lượng càphê Robusta lớn nhất thế giớinhưng việc xuất khẩu hoàn toàn bị động.
Hầu hết các doanh nghiệp đều áp dụng tiêu chuẩn cũ (phân loại theo độ ẩm,đen vỡ) trong thu mua, chế biến càphê, thậm chí mua sô, bán sô không theo mộttiêu chuẩn nào.
Mối liên hệ giữa các doanh nghiệp chế biến xuất khẩu càphê, giữa doanhnghiệp với nông dân còn lỏng lẻo, thiếu sự chia sẻ thông tin, không thống nhấtđược với nhau về phương thức tiêu thụ và giá cả dẫn đến tình trạng tranh muatranh bán ngay trên sân nhà. Điều này đã làm xấu đi hình ảnh càphê Việt Nam trênthị trường thế giới.
Trong khi đó có tới 95% sản lượng càphê Việt Nam sản xuất ra là để xuấtkhẩu, còn tiêu dùng nội địa chỉ chiếm 5%. Giá càphê tại thị trường London và NewYork lên xuống thất thường làm cho các doanh nghiệp bán trừ lùi giao hàng xachưa chốt giá, lâm vào tình trạng thua lỗ nặng.
Phân tích nguyên nhân của sự lệ thuộc vào thị trường thế giới, ông NguyễnThái Hòa, Tổng giám đốc Tập đoàn Thái Hòa đưa ra ví dụ, mỗi năm Brazil sản xuấtđược 2,5 triệu tấn càphê, trong đó 50% được dùng để chế biến càphê hòa tan. Mộtphần sản lượng càphê hòa tan này được xuất khẩu, còn phần lớn được tiêu dùngtrong nước.
Với hơn 100 triệu dân, bình quân mỗi người tiêu dùng 4,5kg càphê thì lượngtiêu thụ trong nước của Brazil đã khoảng 450.000 tấn/năm, nên họ không bị ảnhhưởng bởi giá quốc tế.
Còn ở Việt Nam, tính đến thời điểm hiện nay mới chế biến được khoảng10.000 tấn (khoảng 5% tổng sản lượng) - chẳng “thấm tháp” so với 1 triệu tấncàphê mà người dân sản xuất ra mỗi năm. Thêm vào đó, tiêu dùng nội địa cũng rấtthấp, chưa được 0,5kg/người/năm. Vì thế, ngành càphê Việt Nam phụ thuộc gần nhưhoàn toàn vào thị trường xuất khẩu.
Ông Lương Văn Tự cũng cho biết, phần lớn doanh thu 80 tỷ USD của ngànhcàphê thế giới đều rơi vào tay các nhà chế biến, rang xay trên thế giới. Trongkhi các nước sản xuất càphê (trong đó có Việt Nam) lại chỉ được hưởng một phầnrất nhỏ, chừng 11-13 tỷ USD, nên phần lợi thu được chẳng đáng là bao.
Bất cập sản xuất
Xuất khẩu đã tồn tại nhiều vấn đề, việc phát triển càphê cũng còn không ítbất cập chưa được giải quyết. Theo định hướng phát triển càphê được Bộ Nôngnghiệp và Phát triển Nông thôn đưa ra từ năm 2006, diện tích càphê ổn định ở450.000-500.000ha.
Tuy nhiên, trước tình hình giá tăng của mấy năm trước đây, càphê vẫn pháttriển nóng, diện tích vượt quy hoạch hàng chục nghìn ha. Diện tích lớn nhưnghiện càphê vối vẫn chiếm tới 93%, diện tích càphê chè - loại càphê có chất lượngvà giá trị kinh tế cao - lại rất ít, chỉ có một phần ở các tỉnh phía Bắc và LâmĐồng.
Bên cạnh đó diện tích càphê già cỗi tăng nhanh song việc tái canh câycàphê đang gặp khó khăn cũng đang là một vấn đề nan giải của ngành càphê. Hiệndiện tích càphê trên 15 năm tuổi chiếm gần 50%, trong đó có khoảng 20% diện tíchcàphê trên 25 năm tuổi trong khi vòng đời cây càphê chỉ 20 năm.
Ông Vũ Văn Đông, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnhĐắk Lắk - thủ phủ của ngành càphê cho biết, năm 2009, tổng diện tích càphê củatỉnh là 180.000ha (vượt so với quy hoạch 30.000ha) với sản lượng khoảng 380.000tấn.
Trăn trở lớn nhất của tỉnh hiện nay là giá mua của doanh nghiệp chưa có sựkhác biệt giữa càphê xanh và chín, trong khi thời tiết những năm gần đây thườngdiễn biến phức tạp cho nên người dân thường có xu hướng hái càphê xanh cho chắcăn. Điều này đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng càphê.
Ông Nguyễn Đức Luyện, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnhĐắk Nông cũng lo ngại việc phá vỡ quy hoạch diện tích càphê sẽ ảnh hưởng tớidiện tích rừng, cũng như lượng nước trên địa bàn.
“Mặc dù càphê đóng góp tới 40% GDP của tỉnh, nhưng cũng chứa đựng nhiềurủi ro. Năng suất càphê đạt 2 tấn/ha mà bán với giá 24 triệu đồng/tấn thì nôngdân bị lỗ. Thêm vào đó, hiệu quả kinh tế từ cây càphê cũng không cao bằng nhữngcây trồng khác, nhất là đối với diện tích già cỗi, sâu bệnh. Vì thế, việc ràsoát lại quy hoạch diện tích trồng càphê là cực kỳ cần thiết cho việc hoạch địnhvà phát triển ngành càphê” - ông Luyện cho biết.
Bên cạnh đó, ông Luyện cũng kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nôngthôn nên có chính sách hỗ trợ trực tiếp cho người trồng càphê, đặc biệt là đưara quy trình và xây dựng mô hình tái canh cây càphê, đồng thời kiến nghị Chínhphủ có nguồn vốn ưu đãi để người trồng càphê có điều kiện tiếp cận với nguồn vốnnày thì mới đảm bảo tái canh vì mức phí đầu tư tái canh mỗi ha càphê rất lớn.
Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cũng kiến nghị Chính phủ cho phépxây dựng chương trình phát triển càphê bền vững đến năm 2020; xem xét thành lậpBan điều phối quốc gia ngành hàng càphê; thí điểm thành lập Quỹ hỗ trợ rủi rocủa ngành; thực hiện cơ chế hỗ trợ mua tạm trữ càphê chủ động khi thu hoạch tậptrung và thị trường tiêu thụ khó khăn để hạn chế rớt giá.
Bộ cũng kiến nghị xem xét đưa càphê vào mặt hàng cần can thiệp về giá thumua như mặt hàng gạo, để đảm bảo cho người sản xuất có mức lợi nhuận tối thiểucần thiết khi gặp rủi ro về thị trường.
Bên cạnh đó, ngành càphê cũng cần đề ra chiến lược nâng cao tỷ lệ chế biếntrong nước, tăng tiêu thụ trong nước. Có nhu vậy mới chủ động được trong tiêuthụ, đồng thời gia tăng giá trị vì càphê chế biến, càphê hoà tan sẽ mang lại lợinhuận cao hơn./.
Phạm Thanh Hương (TTXVN/Vietnam+)