Sau Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, mặt trận chống xâm phạm bản quyền trên không gian số đã thực sự nóng lên. Hàng loạt vụ án liên quan đến quyền tác giả, quyền liên quan trong lĩnh vực âm nhạc, nội dung số bị khởi tố cho thấy một bước ngoặt đáng chú ý trong thực thi pháp luật sở hữu trí tuệ.
“Bàn tay thép” của cơ quan chức năng không chỉ nhằm lập lại trật tự thị trường nội dung số, mà còn phát đi thông điệp rõ ràng: Quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là khẩu hiệu “treo” trên văn bản. Khi hệ thống pháp lý bắt đầu siết chặt, giá trị của lao động sáng tạo mới thực sự được bảo vệ bằng sức nặng của kỷ cương.
Để phát triển công nghiệp văn hóa thì bản sắc dân tộc cần phải song hành cùng việc tuân thủ “luật chơi” của thị trường giải trí thế giới.
‘Quyền lực đen’ trong tay những người nắm công nghệ
Mới đây, cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã ra quyết định khởi tố 5 vụ án hình sự về tội “xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan” quy định tại Điều 225 Bộ luật Hình sự.
Loạt “ông lớn” bị khởi tố trong các vụ án đều là người đứng đầu hoặc có liên quan đến những doanh nghiệp giải trí tên tuổi trong cả nước, gắn liền với những “thương hiệu” âm nhạc quen thuộc với công chúng, với độ “phủ sóng” rộng khắp, như BH Media, Lululola Entertainment, Thông Zeo, Mây Sài Gòn, Giọng ca để đời... Đây được xem là một trong những “đợt ra quân” mạnh tay và quy mô lớn của cơ quan chức năng đối với vấn đề vi phạm bản quyền.
Trước đó, đầu tháng 3/2026, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao- Bộ Công an cũng đã chủ trì, phối hợp với Công an tỉnh Hưng Yên triệt phá vụ án xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan; tổ chức đánh bạc và đánh bạc trên hệ thống “Xôi lạc TV,” thu hút sự quan tâm của dư luận.
Năm 2021, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an Thành phố Hồ Chí Minh đã khởi tố vụ án hình sự liên quan đến hành vi xâm phạm quyền tác giả tại website Phimmoi.net.
Phân tích về khoảng trống bản quyền số và “quyền lực” của các MCN (Multi-Channel Network – mạng lưới quản lý đa kênh), Phó Giáo sư Nguyễn Văn Thăng Long (Đại học RMIT Việt Nam) cho rằng câu chuyện liên quan đến BH Media và các đơn vị vừa bị khởi tố tiếp tục làm dấy lên nhiều tranh luận về vai trò, quyền lực và trách nhiệm của các mạng đa kênh trên các nền tảng như YouTube và TikTok.
Hiện nay, tại Việt Nam chỉ có số ít MCN được các nền tảng trao quyền truy cập hệ thống quản lý nội dung quy mô lớn như Content ID.
Những đơn vị này có thể tạo “dấu vân tay số” cho nội dung, gửi yêu cầu nhận diện bản quyền (claim), chặn hoặc thu doanh thu từ hàng trăm, hàng ngàn video chỉ bằng vài thao tác kỹ thuật. Trong khi đó, đa số nghệ sỹ, nhạc sỹ và nhà sáng tạo nội dung lại không có công cụ tương tự, thậm chí chưa thực sự hiểu rõ các khái niệm như dữ liệu nhận diện nội dung (metadata), giấy phép đồng bộ nội dung với hình ảnh (sync license) hay “dấu vân tay số” của tác phẩm.
Theo Phó Giáo sư Nguyễn Văn Thăng Long, điều đáng lo ngại không nằm ở sự tồn tại của MCN, mà ở việc quyền lực đang nghiêng quá mạnh về phía những đơn vị nắm công nghệ.
“Có thể gọi đó là ‘quyền lực đen’ không phải vì bản chất MCN là xấu, mà vì ở Việt Nam quyền lực đang nghiêng hẳn về phía một số doanh nghiệp nắm công cụ, còn nghệ sỹ, tác giả gần như tay không,” ông Long nhận định.
Ông cho rằng sự lộng hành của một số MCN là hệ quả của việc công nghệ phát triển nhanh hơn tốc độ cập nhật của luật pháp và năng lực hiểu biết của giới sáng tạo. Việt Nam chuyển dịch rất nhanh từ băng đĩa truyền thống sang YouTube, TikTok và phát trực tiếp (streaming), nhưng nhiều nghệ sỹ lại bước vào môi trường số mà chưa được trang bị kiến thức nền tảng về quyền tác giả, quyền liên quan hay các loại giấy phép số.
Khoảng trống hiểu biết này khiến nhiều nghệ sỹ ký hợp đồng quản lý kênh hoặc ủy quyền digital mà không hiểu rõ phạm vi, thời hạn hay cách chia doanh thu. Khi chưa coi dữ liệu và "dấu vân tay số” là tài sản, họ vô tình trao toàn bộ “chìa khóa” cho bên nắm công nghệ và chỉ nhận ra bất lợi sau nhiều năm.
Trong khi đó, các MCN lại là nhóm hiểu nền tảng rõ nhất, biết cách vận hành hệ thống nhận diện bản quyền Content ID, tối ưu việc gửi yêu cầu nhận diện nội dung và tận dụng những khoảng trống trong quy trình kiểm chứng. Điều này diễn ra trong bối cảnh nhiều nghệ sĩ còn thiếu kiến thức về bản quyền số, còn cơ quan quản lý chưa kịp xây dựng các hướng dẫn cụ thể cho môi trường trực tuyến.
Củng cố chế tài 'thép' để bảo vệ bản quyền
Ở các quốc gia phát triển, MCN vẫn hoạt động phổ biến nhưng được “neo lại” bởi một hệ sinh thái bản quyền chặt chẽ hơn nhiều.
Các MCN muốn khai thác kho nội dung âm nhạc phải ký các hợp đồng cấp phép rõ ràng với đơn vị phát hành âm nhạc, hãng thu âm hoặc các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả. Những hợp đồng này quy định cụ thể về quyền sử dụng bản ghi, quyền sử dụng nhạc đi kèm hình ảnh, phạm vi lãnh thổ, thời hạn khai thác cũng như cơ chế phân chia doanh thu.
Một yếu tố khác biệt quan trọng là giáo dục bản quyền số được xem như một phần của hạ tầng công nghiệp sáng tạo. Nghệ sỹ, nhà sản xuất và quản lý thường xuyên được đào tạo về quyền tác giả, quyền liên quan, giấy phép số và các rủi ro pháp lý trong môi trường trực tuyến.
Ông Long cũng cho rằng các nền tảng như YouTube cần chia sẻ trách nhiệm nhiều hơn tại thị trường Việt Nam.
“Ở nhiều thị trường lớn, YouTube chịu áp lực rất lớn từ luật pháp và cộng đồng sáng tạo nên phải hoàn thiện quy trình kháng nghị, minh bạch hơn về các trường hợp nhận diện bản quyền sai và giám sát chặt các tài khoản lạm dụng công cụ bản quyền. Trong khi đó, tại Việt Nam, dù thu được doanh thu đáng kể, nền tảng vẫn chưa thể hiện đầy đủ mức độ trách nhiệm tương tự”, ông nói.
Theo ông, việc một đơn vị như BH Media có thể đăng ký, khai thác và tranh chấp bản quyền trên quy mô lớn trong suốt một thời gian dài cho thấy nền tảng đã để khoảng trống quá lớn cho bên trung gian, thay vì chủ động thiết kế các “chốt chặn” và kênh đối thoại dành riêng cho nghệ sỹ, nhạc sỹ Việt Nam.
Liên quan đến loạt động thái khởi tố gần đây về hành vi “xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan,” ông Long cho rằng đây có thể xem là bước ngoặt quan trọng trong cách cơ quan chức năng nhìn nhận vi phạm bản quyền số.
“Thông điệp gửi tới thị trường khá rõ: Các mô hình kiếm tiền mà không xin phép tác giả, nhạc sỹ hay chủ sở hữu bản ghi sẽ không còn nằm trong ‘vùng xám’ dung thứ nữa,” ông nhận định.
Theo ông Long, đây là cú “phanh gấp” cần thiết đối với ngành sáng tạo để buộc các MCN, doanh nghiệp giải trí và đơn vị tổ chức sự kiện rà soát lại mô hình kinh doanh, từ hợp đồng với nghệ sỹ cho tới giấy phép liên quan đến ghi âm, ghi hình và phân phối số.
Tuy nhiên, ông cũng cảnh báo rằng nếu chỉ mạnh tay xử lý mà thiếu hướng dẫn rõ ràng và cơ chế hỗ trợ thực thi, thị trường rất dễ rơi vào trạng thái “đứng hình”: Ngại đầu tư, ngại ghi hình, ngại đưa sản phẩm lên nền tảng.
Ông cho rằng đây là thời điểm phù hợp để cơ quan quản lý, các tổ chức như Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), hiệp hội âm nhạc và các nền tảng số cùng xây dựng bộ tiêu chuẩn minh bạch hơn cho hoạt động khai thác âm nhạc trên môi trường số.
Cùng quan điểm đó, nghệ sỹ-giảng viên Phúc Tiệp (Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam) cho rằng nhà sáng tạo Việt vẫn còn rất ngây thơ trong việc bảo vệ “đứa con tinh thần” của mình.
“Nếu không siết chặt bảo vệ sở hữu trí tuệ thì không thể có công nghiệp văn hóa, mà nghệ sỹ thì vẫn ‘ngơ ngác’ lắm. Chính tôi đã từng là nạn nhân của doanh nghiệp vừa bị khởi tố vừa qua. Có một bài hát do tôi tự thu âm, phối khí từ cách đây 20 năm bỗng nhiên thuộc sở hữu của doanh nghiệp. Đến khi tôi đăng lên YouTube thì bị ‘đánh gậy’ mà không hiểu bằng cách nào doanh nghiệp đó lại có thể xác lập quyền sở hữu đối với tác phẩm của tôi,” nghệ sỹ Phúc Tiệp bày tỏ.
Từ câu chuyện đó, nghệ sỹ Phúc Tiệp cho rằng cơ quan quản lý cần siết chặt quy định pháp lý hơn nữa để răn đe những kẻ lợi dụng công nghệ để thâu tóm nền âm nhạc.
“Chúng tôi thấy vui mừng vì câu chuyện ‘dùng chùa’ tài sản trí tuệ sẽ sớm được giải quyết triệt để,” nghệ sỹ Phúc Tiệp chia sẻ.
Theo nghệ sỹ, nếu song song với xử lý vi phạm là một lộ trình cải cách, trong đó nghệ sỹ được tập huấn, doanh nghiệp có hướng dẫn rõ ràng và nền tảng được yêu cầu minh bạch hơn, thì đây có thể trở thành tiền đề cho một thị trường bản quyền lành mạnh và bền vững hơn./.