Tại họp báo thường kỳ quý 3/2026 của Bộ Công Thương chiều 7/10, ông Bùi Huy Sơn, Vụ trưởng Vụ Kế hoạch-Tài chính (Bộ Công Thương) cho biết hoạt động xuất nhập khẩu tiếp tục là điểm sáng của nền kinh tế. Kim ngạch xuất khẩu 9 tháng tăng mạnh 24,5%; riêng tháng 9 tăng 39,1%, đạt mức cao nhất từ đầu năm.
Khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) chiếm 80,6% tổng kim ngạch xuất khẩu và tăng 29,2%, trong khi khu vực doanh nghiệp trong nước tăng 8,1%. Đà tăng trưởng xuất khẩu tập trung chủ yếu ở nhóm hàng điện tử, máy móc và thiết bị.
Ở chiều ngược lại, kim ngạch nhập khẩu 9 tháng tăng 36,7%. Trong đó, khoảng 90,5% là máy móc, thiết bị, nguyên nhiên vật liệu phục vụ sản xuất trong nước và gia công hàng xuất khẩu.
Nhập khẩu tăng do giá nguyên liệu, tồn kho và mở rộng sản xuất
Thông tin thêm về diễn biến nhập siêu sau 9 tháng, bà Trịnh Thị Thu Hiền, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết dù nhập siêu tăng cao, diễn biến những tháng cuối năm cùng mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu 15-16% tạo cơ sở để kỳ vọng cán cân thương mại được cải thiện.
Theo bà Hiền, một trong những nguyên nhân đáng chú ý khiến nhập khẩu tăng trong thời gian qua nằm ở nhóm hàng điện tử, máy tính, linh kiện và thiết bị. Sau cuộc làm việc của Phó Thủ tướng với các doanh nghiệp điện tử, cơ quan quản lý ghi nhận một số yếu tố tác động trực tiếp đến trị giá nhập khẩu của nhóm hàng này.
Trước hết là diễn biến giá nguyên liệu trên thị trường thế giới. Một số mặt hàng đầu vào phục vụ sản xuất điện tử, bán dẫn có mức tăng giá rất mạnh. Theo bà Hiền, có những loại chip hoặc SSD tăng từ 300-500%. Vì vậy, ngay cả khi lượng nhập khẩu tương đương năm trước, trị giá nhập khẩu vẫn có thể tăng đáng kể do mặt bằng giá tăng cao.
Yếu tố thứ hai là xu hướng gia tăng tồn kho, dự trữ và tích lũy nguyên liệu của doanh nghiệp. Theo lãnh đạo Cục Xuất nhập khẩu, sự phát triển nhanh của lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) kéo theo nhu cầu lớn đối với các nguyên liệu, linh kiện phục vụ sản xuất sản phẩm công nghệ. Tình trạng khan hiếm, thậm chí thiếu hàng ở một số thời điểm khiến doanh nghiệp có xu hướng tăng lượng dự trữ để bảo đảm hoạt động sản xuất.
Số liệu về tồn kho cho thấy một số doanh nghiệp đã nâng thời gian dự trữ từ khoảng 6 tuần lên 12 tuần. Có trường hợp trị giá hàng tồn kho tăng từ 100 triệu USD lên tới 700 triệu USD.
Bên cạnh giá nguyên liệu và tồn kho, nhập khẩu tăng còn phản ánh quá trình mở rộng sản xuất của các doanh nghiệp xuất khẩu trong lĩnh vực điện tử và bán dẫn tại Việt Nam. Bà Trịnh Thị Thu Hiền dẫn một số trường hợp như Samsung tại Thái Nguyên tăng đầu tư lên 1,5 tỷ USD; Intel có sự dịch chuyển chuỗi cung ứng, chuyển nhà máy từ Costa Rica về Việt Nam; hay nhà máy BYD tại Phú Thọ mở rộng và nâng cấp đầu tư.
“Như vậy, một số nguyên nhân là giá trị nguyên liệu đầu vào tăng cao; tăng tích lũy, tồn kho; và nhiều doanh nghiệp mở rộng sản xuất. Những yếu tố này góp phần làm cho con số nhập khẩu trong giai đoạn vừa rồi tăng cao,” bà Hiền cho biết.
Theo Bộ Công Thương, nhập khẩu tăng mạnh trong thời gian qua không chỉ phản ánh nhu cầu tiêu dùng trong nước mà còn gắn với hoạt động sản xuất, đầu tư và mở rộng năng lực xuất khẩu của doanh nghiệp.
Kỳ vọng cán cân thương mại cải thiện
Về giải pháp cải thiện cán cân thương mại, bà Trịnh Thị Thu Hiền cho biết thực hiện các Thông báo kết luận số 443 và 481, Bộ Công Thương đang triển khai các nhóm giải pháp theo nhiều hướng.
Nhóm thứ nhất tập trung vào cơ chế, chính sách; nhóm thứ hai liên quan đến thị trường; nhóm thứ ba là hỗ trợ, đồng hành cùng doanh nghiệp. Về dài hạn, trọng tâm là nâng cao năng lực của doanh nghiệp Việt Nam và gia tăng giá trị của sản phẩm được sản xuất trong nước.
Theo bà Hiền, mục tiêu đưa nhập siêu về khoảng 10 tỷ USD trong những tháng cuối năm cần được nhìn từ tổng thể các chỉ tiêu xuất nhập khẩu và diễn biến thương mại những tháng còn lại. Ngay từ đầu năm, Nghị quyết 01 đã đặt mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu từ 15-16%. Trong khi đó, sau 9 tháng, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đã đạt 888 tỷ USD.
“Với con số tổng kim ngạch xuất nhập khẩu 9 tháng là 888 tỷ USD, chúng ta có căn cứ để nhìn nhận và kỳ vọng rằng con số nhập siêu trong những tháng cuối năm và tổng cả năm 2026 có thể giảm xuống dưới 10 tỷ USD,” bà Trịnh Thị Thu Hiền nói.
Việc cán cân thương mại cải thiện trong những tháng cuối năm vì vậy sẽ phụ thuộc đáng kể vào khả năng duy trì đà tăng xuất khẩu, đồng thời diễn biến nhập khẩu cũng cần được nhìn nhận trong mối quan hệ với nhu cầu nguyên liệu, máy móc, linh kiện phục vụ sản xuất.
Đáng chú ý, cơ cấu nhập khẩu của nhóm điện tử, bán dẫn cho thấy một phần dòng vốn nhập khẩu đang phục vụ trực tiếp cho mở rộng sản xuất và chuỗi cung ứng xuất khẩu. Đây cũng là vấn đề đặt ra đối với chính sách thương mại trong dài hạn: không chỉ kiểm soát nhập khẩu mà cần nâng tỷ lệ giá trị gia tăng được tạo ra trong nước.
Theo định hướng của Cục Xuất nhập khẩu, cùng với các giải pháp trước mắt về cơ chế, chính sách, thị trường và hỗ trợ doanh nghiệp, việc nâng cao năng lực của doanh nghiệp Việt Nam và gia tăng giá trị sản phẩm sản xuất trong nước sẽ là giải pháp có tính dài hạn để cải thiện cán cân thương mại.
Trong những tháng cuối năm, khi hoạt động sản xuất và xuất khẩu bước vào giai đoạn cao điểm, khả năng duy trì tăng trưởng xuất khẩu sẽ là yếu tố quan trọng để thu hẹp mức nhập siêu. Với nền tảng tổng kim ngạch thương mại đã đạt 888 tỷ USD sau 9 tháng, Bộ Công Thương kỳ vọng cán cân thương mại cả năm sẽ có sự cải thiện, hướng tới mức nhập siêu dưới 10 tỷ USD./.