Sau một năm vận hành, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đã tạo chuyển biến rõ nét trong phục vụ người dân, doanh nghiệp. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng cách giữa chính sách với thực tiễn.
Trao đổi với phóng viên Thông tấn xã Việt Nam, Tiến sỹ Trần Anh Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội Khoa học hành chính Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ cho rằng không thể giữ tư duy cũ trong mô hình tổ chức mới.
- Sau gần một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, theo ông, những thay đổi rõ nét nhất đối với người dân và doanh nghiệp là gì? Việc tinh gọn bộ máy đã thực sự là một cuộc cải cách về quản trị như yêu cầu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước?
Tiến sỹ Trần Anh Tuấn: Sau một năm thiết lập và vận hành, chính quyền địa phương 2 cấp đã đi vào cuộc sống, khẳng định đây là mô hình chính quyền kiến tạo phát triển, gần dân hơn, sát dân hơn và phục vụ người dân tốt hơn.
Các thay đổi rõ nét nhất đối với người dân và doanh nghiệp là góp phần cải thiện môi trường kinh doanh, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh cá thể trong giải quyết các thủ tục pháp lý, cấp phép đầu tư không qua tầng nấc trung gian.
Cải cách hành chính với cơ chế một cửa, một cửa liên thông, số hóa dữ liệu và hạ tầng số đã và đang tiếp tục thực hiện. Các nhiệm vụ trước đây phải qua nhiều cấp nay được giải quyết ngay tại xã, phường, giảm thời gian chờ đợi của người dân và doanh nghiệp.
Thực tế một số nơi, khi công nghệ số chưa trơn tru, còn lỗi mạng hoặc nghẽn mạng… thì công chức ở các xã, phường đã hỗ trợ người dân xử lý các thủ tục hành chính nhanh, gọn hoặc trực tiếp đến tận nhà dân để giải quyết.
Việc phục vụ có nhiều đổi mới, đưa dịch vụ đến gần người dân và doanh nghiệp hơn. Các địa phương như Tuyên Quang, Hà Nội, Điện Biên, Đồng Nai, Gia Lai, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh đã có cách làm hay, sáng tạo với các mô hình “ngày thứ Bảy vì dân,” “tổ lưu động,” “tổ chuyển đổi số cộng đồng”…
Đối với công tác tiếp công dân, chính quyền nhiều xã, phường đã chủ động, sáng tạo, trực tiếp giải quyết các vụ việc thuộc thẩm quyền, xử lý sớm các vấn đề phát sinh ngay tại chỗ, hạn chế tình trạng khiếu nại vượt cấp, khiếu nại đông người.
Các kết quả đạt được đã tạo tiền đề thay đổi nhận thức, tư duy chuyển từ quản lý hành chính truyền thống sang quản trị kiến tạo, phục vụ.
Thời gian tới, với việc tiếp tục đổi mới nhận thức và tư duy, chúng ta không phải trả lời câu hỏi “bộ máy đã vận hành ổn định hay chưa?” mà phải nghĩ cần làm gì để giải quyết các vấn đề đang đặt ra, nâng cao năng lực thực thi, năng lực quản trị của bộ máy chính quyền theo hướng hiện đại, hiệu quả.
Thực tiễn cũng cho thấy không thể giữ tư duy cũ trong mô hình tổ chức mới. Tinh gọn tổ chức bộ máy chỉ là bước đầu. Tiếp theo phải là các đột phá chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị kiến tạo, phục vụ. Ra quyết định dựa trên dữ liệu và bằng chứng; chuyển từ quản lý quy trình sang quản trị theo kết quả.
Việc cải cách quản trị phải kiên định và bám sát mục tiêu xây dựng chính quyền “gần dân hơn, sát dân hơn và phục vụ nhân dân tốt hơn,” với tư duy “việc của địa phương để địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”; “không làm hộ, làm thay”; “ở đâu làm tốt thì giao”…
Như lời Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhìn nhận: mô hình chính quyền địa phương 2 cấp hiện nay không chỉ là mô hình tổ chức hành chính mới, mà còn là phương thức quản trị địa phương mới.
- Đâu là những khó khăn đang cản trở mô hình chính quyền địa phương 2 cấp hoạt động hiệu quả như kỳ vọng, thưa ông?
Tiến sỹ Trần Anh Tuấn: Mô hình chính quyền địa phương 2 cấp mới vận hành được một năm. Thời gian ngắn. Qua nghiên cứu và khảo sát ở một số địa phương cho thấy có một số vấn đề đặt ra cần giải quyết.
Thứ nhất, tổ chức tinh gọn nhưng chưa hợp lý. Nguồn lực về biên chế, về ngân sách là vấn đề cần nghiên cứu phân cấp, phân quyền cho địa phương.
Thứ hai, các quy định mới về chế độ công vụ việc làm chưa tạo nền tảng nâng cao năng lực đội ngũ công chức. Đội ngũ công chức vẫn còn tình trạng vừa thừa, vừa thiếu, vừa yếu.
Thứ ba, việc ứng dụng công nghệ số, số hóa dữ liệu, chuyển đổi số và cơ sở hạ tầng số còn chậm, chưa đồng bộ và kết nối được.
Thứ tư, tư duy về tự chủ, tự chịu trách nhiệm ở khu vực sự nghiệp công chậm đổi mới, vẫn căn cứ vào nguồn thu sự nghiệp, chưa gắn với kết quả đầu ra.
Các tổ chức sự nghiệp công chưa tinh gọn, chậm tinh giản. Nguyên nhân chủ yếu là nhận thức chưa đầy đủ về tổ chức và hoạt động của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Một tổ chức mới không thể hoạt động tốt với một tư duy cũ.
Chính quyền địa phương 2 cấp là mô hình mới nhưng vẫn chưa bứt phá khỏi tư duy coi xã, phường, đặc khu hiện nay chỉ là cấp thực hiện thuần túy các hoạt động hành chính đơn giản như cấp xã trước đây.
Xã, phường, đặc khu hiện nay đã trở thành cấp chính quyền quản trị địa phương, không chỉ là cấp phục vụ nhân dân mà còn là cấp kiến tạo, thúc đẩy phát triển.
Hoạt động của chính quyền xã, phường hiện nay không nên chỉ đo bằng số báo cáo, số lượng hồ sơ tiếp nhận, số văn bản triển khai, mà phải đo bằng các chỉ tiêu phát triển kinh tế, chỉ tiêu tăng trưởng, trật tự xã hội, an ninh quốc phòng và mức độ hài lòng của người dân.
Do đó, để hoạt động quản trị ở địa phương, nhất là cấp dưới tỉnh (xã, phường, đặc khu) hiện đại, hiệu quả, cần phải chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy quản trị phục vụ; từ chấp hành thụ động, máy móc, quy trình sang chủ động, linh hoạt, kết quả.
Phân cấp, phân quyền thực chất là trao quyền quyết định, trao trách nhiệm và trao điều kiện thực hiện cho các xã, phường để kiến tạo phát triển và phục vụ nhân dân tốt nhất. Đúng với tư tưởng xuyên suốt: “Địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm."
- Theo ông, cần làm gì để nâng cao chất lượng đội ngũ công chức, vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp thông suốt, hiệu quả?
Tiến sỹ Trần Anh Tuấn: Khi thực hiện phương châm: “việc của địa phương, giao địa phương làm,” “cấp trên không làm hộ, làm thay” thì đương nhiên các xã, phường phải sẵn sàng nhận và làm các nhiệm vụ thuộc trách nhiệm của mình mà trước kia có thể do cấp trên làm.
Khi nói “công việc dồn mạnh về xã, phường” là một cách diễn đạt nhưng chưa chuẩn. Chính xác phải nói là: “Các công việc thuộc trách nhiệm của xã, phường đã được chuyển về xã, phường thực hiện."
Tất nhiên, khối lượng các công việc này là rất nhiều. Đây là thách thức phải vượt qua. Nếu không thì mục tiêu kiến tạo phát triển và phục vụ nhân dân tốt hơn của chính quyền địa phương 2 cấp không thể thực hiện được.
Vấn đề là vượt qua thế nào mới quan trọng. Có nhiều giải pháp vượt qua, trong đó yếu tố con người - đội ngũ công chức - có tính quyết định. Hiện nay, đội ngũ cán bộ, công chức ở xã, phường dù rất nhiệt tình, tâm huyết, trách nhiệm, nhưng chất lượng đang có vấn đề.
Đâu chỉ là “không đồng đều” như đánh giá của một số địa phương, mà cần nhìn thẳng hơn, còn có một bộ phận không làm được việc do thiếu chuyên môn nghiệp vụ, hoặc chưa được bố trí vào đúng ngành nghề đào tạo hoặc sở trường, hoặc chưa quen công việc bên chính quyền.
Thực trạng hiện nay ở các xã, phường mới, cán bộ, công chức ở cấp huyện cũ chỉ chiếm khoảng 25%, còn cán bộ, công chức ở cấp xã cũ chiếm khoảng 75%. Bây giờ đội ngũ này làm trong một môi trường mới, với các yêu cầu cao và công việc thì nhiều, tỷ lệ đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ không cao đang là nguyên nhân chính sinh ra “quá tải” về công việc.
Thời gian tới, để nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức, vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp thông suốt, hiệu quả, Chính phủ cần rà soát, chuẩn hóa các quy định về vị trí việc làm; về đánh giá, xếp loại chất lượng công chức… để địa phương có đủ căn cứ thực hiện.
Cùng với đó, tổ chức đánh giá, xếp loại chất lượng công chức để bố trí đúng người, đúng việc và tiếp tục giải quyết chính sách đối với những người không làm được việc; giao quyền tuyển dụng cho xã, phường để tuyển những người có năng lực như Hà Nội và một số địa phương đã làm; tổ chức các khóa ngắn hạn để nâng cao năng lực, nhất là năng lực số cho cán bộ, công chức.
Có cơ chế và chính sách bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung và thực hiện cải cách tiền lương theo vị trí việc làm để tạo động lực làm việc cho cán bộ, công chức.
- Trân trọng cảm ơn ông!
Chính quyền địa phương 2 cấp: Gần dân hơn từ những việc đời thường
Chính quyền không còn ở phía sau bàn giấy mà đã hiện diện ngay trong đời sống hằng ngày của người dân; đó cũng là thước đo rõ nhất về hiệu quả bước đầu của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.
