Khoa học hạt nhân là lĩnh vực đặc thù, đòi hỏi nền tảng liên ngành và quá trình đào tạo dài hạn bởi một kỹ sư chủ chốt vận hành nhà máy cần hơn 10 năm học tập và thực hành.
Trong bối cảnh hiện nay, quy mô và phạm vi ứng dụng năng lượng nguyên tử tiếp tục được mở rộng, nhất là trong bối cảnh Việt Nam phát triển điện hạt nhân, nguồn nhân lực hiện có chưa thể đáp ứng nhu cầu dài hạn, bài toán đặt ra phải chuẩn bị một thế hệ nhân lực mới cả về số lượng, chất lượng và chuyên môn, đặc biệt, duy trì đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm và truyền lửa để thế hệ trẻ nghiên cứu khoa học hạt nhân, từng bước hình thành nền tảng phát triển bền vững điện hạt nhân.
Thế hệ nhân lực mới với khát vọng “cống hiến”
Quá trình đưa công nghệ hạt nhân vào phát triển kinh tế đòi hỏi đội ngũ nhân lực liên ngành từ vật lý, kỹ thuật hạt nhân, hóa học phóng xạ, vật liệu, điện, điện tử, tự động hóa đến công nghệ thông tin, mô phỏng tính toán, trí tuệ nhân tạo, y học hạt nhân, sinh học, nông nghiệp, môi trường và an toàn bức xạ...
Tiến sỹ Trần Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (Bộ Khoa học và Công nghệ) nhấn mạnh: Nguồn nhân lực cho lĩnh vực hạt nhân không chỉ là kỹ sư hay chuyên gia vật lý hạt nhân mà cần định hướng đào tạo cần xuyên suốt từ nền tảng đến ứng dụng, từ nghiên cứu đến công nghiệp với mục tiêu không chỉ đáp ứng nhân lực vận hành mà từng bước xây dựng đội ngũ có khả năng nghiên cứu, thiết kế, làm chủ, cải tiến và phát triển công nghệ hạt nhân phù hợp với nhu cầu của Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang phát triển điện hạt nhân, yếu tố an toàn luôn phải đặt lên hàng đầu, đòi hỏi đội ngũ nhân lực phải nắm vững quy trình cũng như công nghệ chuyên sâu.
Nhà khoa học trẻ với những khát vọng cống hiến đã tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI), khoa học dữ liệu và các phương pháp mô phỏng hiện đại vào lĩnh vực năng lượng nguyên tử để giải quyết những bài toán thực tiễn với các hướng tiếp cận chuyên ngành, từ vật lý hạt nhân, kỹ thuật lò phản ứng, mô phỏng tính toán, kiểm tra không phá hủy đến ứng dụng bức xạ và kỹ thuật hạt nhân trong các lĩnh vực y tế, công nghiệp.
Trong những lĩnh vực thế mạnh của ngành năng lượng nguyên tử, lĩnh vực vật lý lò phản ứng và tính toán neutron được nhà khoa học trẻ Đinh Việt Hải, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) nghiên cứu về “Đặc trưng vật lý neutron và đặc trưng cháy của bó nhiên liệu VVER-1000 bằng OpenMC”, trong đó khai thác phương pháp Monte Carlo để tính toán hệ số nhân hiệu dụng, phổ năng lượng neutron, phân bố thông lượng và công suất, hệ số nhiệt độ phản ứng cũng như hiệu ứng tự che chắn.
Quá trình cháy nhiên liệu được phân tích thông qua sự thay đổi của k-eff, mức tiêu hao uranium, sự tích lũy plutonium, các chất độc phân hạch Xe-135 và Sm-149, cùng các chất hấp thụ cháy được Gd-155 và Gd-157. Các kết quả được đối chiếu với dữ liệu tham chiếu của OECD/NEA và mở rộng cho các thiết kế bó nhiên liệu thực tế TVS-A và FA-WR trong tương lai.
Lĩnh vực kiểm tra không phá hủy, nhà nghiên cứu trẻ Vũ Đức Vinh, Trung tâm Đánh giá không phá hủy (Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam) đã nghiên cứu “Ứng dụng công nghệ và các kỹ thuật kiểm tra không phá hủy tiên tiến trong xây dựng năng lực tự chủ và bảo đảm chất lượng công trình công nghiệp năng lượng và quốc phòng”, khẳng định vai trò của việc xây dựng năng lực kỹ thuật và tích lũy kinh nghiệm triển khai nhằm hình thành nền tảng cho chương trình bảo đảm và kiểm soát chất lượng đối với các công trình năng lượng hạt nhân tại Việt Nam.
Đặc biệt, việc tích hợp các phương pháp kiểm tra đánh giá không phá hủy với đánh giá tổ chức quốc tế vi kim loại, theo dõi suy giảm vật liệu và xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ bảo dưỡng theo rủi ro (RBM) đã góp phần nâng cao năng lực kiểm tra, đánh giá tình trạng thiết bị và từng bước giảm sự phụ thuộc vào dịch vụ kiểm tra từ nước ngoài.
Từ những nghiên cứu và kinh nghiệm trong phát triển năng lực kiểm tra không phá hủy, kiểm soát chất lượng và đánh giá độ tin cậy của thiết bị, kết cấu trong các dự án năng lượng hạt nhân, từng bước đặt nền tảng kỹ thuật cho việc xây dựng và hoàn thiện chương trình bảo đảm chất lượng phục vụ phát triển điện hạt nhân tại Việt Nam.
Những nghiên cứu của các nhà khoa học trẻ cho thấy việc khơi dậy những khát vọng, “truyền lửa” để thế hệ trẻ tiếp tục nghiên cứu khoa học hạt nhân rất quan trọng trong việc hình thành đội ngũ kế cận, góp phần thúc đẩy phát triển bền vững điện hạt nhân trong tương lai.
Cơ hội - tiếp “lửa” nghiên cứu
Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam Trần Chí Thành nhấn mạnh: Khoa học hạt nhân với việc đẩy mạnh nghiên cứu, phát triển điện hạt nhân, vấn đề quan trọng nhất vẫn là nguồn nhân lực. Các thế hệ đầu tiên, cánh chim đầu đàn của ngành năng lượng nguyên tử cũng bắt đầu sự nghiệp nghiên cứu khoa học khi còn rất trẻ với lòng yêu khoa học và khát vọng biến kiến thức thành năng lực đóng góp cho xã hội.
Thế hệ đầu đàn hiện nay đã già nhưng thế hệ kế cận tại Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam vẫn tiếp nối truyền thống, truyền lửa nghiên cứu cho các thế hệ trẻ, để Việt Nam ngày càng có nhiều cán bộ trẻ trưởng thành, trở thành chuyên gia đầu đàn, đóng góp cho sự phát triển điện hạt nhân của đất nước.
Viện trưởng Trần Chí Thành khẳng định: Các nhà khoa học trẻ hiện nay có nhiều cơ hội hơn so với các thế hệ đi trước khi thế hệ nghiên cứu trẻ Việt Nam có điều kiện thuận lợi để tiếp cận cơ sở hạ tầng khoa học tiên tiến tại Viện Liên hợp Nghiên cứu hạt nhân (JINR) ở Dubna (Nga) - nơi có lò phản ứng nghiên cứu, máy gia tốc và nhiều phòng thí nghiệm.
Các chương trình đào tạo, nghiên cứu của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) mở thêm cơ hội cho các nhà khoa học, đặc biệt, trong bối cảnh Việt Nam đang đứng trước những nhiệm vụ lớn về chương trình điện hạt nhân với việc đầu tư nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1, Ninh Thuận 2 và hướng tới phát triển công nghệ lò phản ứng module nhỏ (SMR).
Việc triển khai các dự án điện hạt nhân và nghiên cứu công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ là những nhiệm vụ quan trọng nhưng cũng rất khó khăn của ngành năng lượng nguyên tử khi Việt Nam còn thiếu nguồn nhân lực và kinh nghiệm triển khai các dự án điện hạt nhân. Vì vậy, đội ngũ nhân lực trẻ cần được chuẩn bị để từng bước đảm nhận những nhiệm vụ khó với yêu cầu đặc biệt về an ninh, an toàn hạt nhân phải được đặt lên hàng đầu.
Bên cạnh đó, cùng với việc thu hút nhà khoa học trẻ người Việt Nam ở nước ngoài, các chuyên gia quốc tế, Việt Nam cần đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý về khoa học, công nghệ hạt nhân, quy trình và các yêu cầu của dự án để đảm bảo vận hành nhà máy an toàn.
Tiến sỹ Nguyễn Hoàng Linh, Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết: Việc chuẩn bị đội ngũ cán bộ lãnh đạo, pháp quy hạt nhân phải được thực hiện theo lộ trình dài hạn. Bên cạnh đào tạo thế hệ cán bộ mới, cần tiếp tục bồi dưỡng, nâng cao năng lực chuyên sâu và phát huy kinh nghiệm đội ngũ hiện có, đặc biệt chú trọng năng lực thực hành, an toàn, an ninh và ứng phó sự cố.
Phát triển nguồn nhân lực quản lý nhà nước và pháp quy hạt nhân được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm để triển khai Chương trình phát triển điện hạt nhân và Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050.
Cũng theo Cục trưởng Nguyễn Hoàng Linh, Cục sẽ tăng cường hợp tác với IAEA, các cơ quan pháp quy hạt nhân và tổ chức hỗ trợ kỹ thuật của các quốc gia có ngành công nghiệp hạt nhân phát triển nhằm xây dựng đội ngũ cán bộ có năng lực thẩm định, thanh tra, kiểm tra, giám sát, ứng phó sự cố và hỗ trợ kỹ thuật đối với nhà máy điện hạt nhân, lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) và các công nghệ hạt nhân tiên tiến.
Cục An toàn bức xạ và hạt nhân hướng tới từng bước làm chủ công tác thẩm định, thanh tra, kiểm tra và giám sát an toàn nhà máy điện hạt nhân; đồng thời hình thành đội ngũ cán bộ quản lý và chuyên gia pháp quy hạt nhân trình độ cao, đáp ứng yêu cầu phát triển điện hạt nhân trong giai đoạn mới.
Chủ tịch Hội Vật lý hạt nhân Trần Đức Thiệp nhấn mạnh: Trước những nhiệm vụ lớn của đất nước, các nhà khoa học trẻ cần chủ động nhận thức trách nhiệm và dấn thân để phát triển cùng sự phát triển của đất nước. Tinh thần nghiên cứu và khát vọng cống hiến của thế hệ trẻ là động lực then chốt để đưa khoa học hạt nhân Việt Nam phục vụ hiệu quả sự phát triển kinh tế-xã hội và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia./.
Việt Nam mở rộng hợp tác năng lượng nguyên tử và an toàn điện hạt nhân với các đối tác quốc tế
Hàn Quốc bày tỏ mong muốn hợp tác toàn diện với Việt Nam, bao gồm dự án Ninh Thuận 2, kéo dài từ khâu xây dựng nhà máy, chia sẻ kinh nghiệm vận hành, bảo đảm an toàn đến đào tạo nhân lực.
