Bệnh không lây nhiễm hiện là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong tại Việt Nam, chiếm hơn 80% số ca tử vong, trong đó có nhiều trường hợp tử vong sớm khi người bệnh vẫn còn ở độ tuổi tương đối trẻ. Đột quỵ và bệnh tim mạch là những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở cả nam và nữ.
Cùng với quá trình phát triển và đô thị hóa nhanh chóng, những thay đổi trong chế độ ăn uống, tình trạng ít vận động và xu hướng già hóa dân số có thể tiếp tục làm gia tăng gánh nặng bệnh không lây nhiễm tại Việt Nam.
Giai đoạn 2026-2027, Bộ Y tế đang chủ trì sửa đổi Luật An toàn Thực phẩm. Trong bối cảnh dự thảo Luật đang được lấy ý kiến, các chuyên gia cho rằng cần xem xét việc đưa nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì vào luật như một quy định bắt buộc, nhằm hỗ trợ người tiêu dùng lựa chọn thực phẩm lành mạnh hơn, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp cải tiến thành phần sản phẩm.
Gia tăng tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến
Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà nhấn mạnh ngành y tế đang phải đối mặt với nhiều thách thức như mô hình bệnh tật thay đổi, gia tăng các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, ung thư, tăng huyết áp, đái tháo đường; áp lực già hóa dân số, biến đổi khí hậu, các vấn đề sức khỏe tâm thần và nguy cơ dịch bệnh mới nổi. Các bệnh không lây nhiễm, đặc biệt là bệnh tim mạch, thận và đái tháo đường đang là thách thức sức khỏe toàn cầu, trong đó có Việt Nam.
Theo các chuyên gia, dinh dưỡng không hợp lý, dinh dưỡng thiếu lành mạnh là một trong những nguyên nhân chủ yếu gây gia tăng các bệnh lây nhiễm, làm thay đổi mô hình bệnh tật và tử vong ở Việt Nam, với 75% tỷ lệ tử vong là do các bệnh không lây nhiễm, trong đó đứng đầu là các bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, gout…
Thời gian qua, Việt Nam tăng cường các chính sách phòng ngừa, phù hợp với định hướng mạnh mẽ về chuyển trọng tâm sang phòng bệnh và dự phòng được nhấn mạnh trong Nghị quyết 72, tạo môi trường thuận lợi giúp người dân lựa chọn và duy trì lối sống lành mạnh hơn, đồng thời ứng phó với các hoạt động quảng cáo, tiếp thị mạnh mẽ của các ngành sản xuất thực phẩm và đồ uống không lành mạnh, gây hại cho sức khỏe.
Việt Nam có nguồn thực phẩm phong phú, với nhiều loại rau củ quả tươi, các nguồn đạm nạc và nhiều thực phẩm giàu dinh dưỡng khác. Đây là nền tảng thuận lợi để xây dựng một chế độ ăn uống lành mạnh.
Tuy nhiên, trên toàn cầu cũng như tại Việt Nam, người dân hiện đang tiêu thụ ngày càng nhiều thực phẩm siêu chế biến. Những thực phẩm này chứa nhiều chất béo không lành mạnh, đường và muối/natri, trong khi nhiều người chưa ăn đủ rau, củ, quả, chưa bổ sung đủ chất xơ trong chế độ ăn uống và chưa vận động thể chất đầy đủ. Môi trường thực phẩm không lành mạnh là một trong những yếu tố chính góp phần làm gia tăng tình trạng thừa cân, béo phì tại Việt Nam.
Một nội dung đáng chú ý khác được chuyên gia dinh dưỡng lưu ý chính là sự gia tăng tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến. Theo số liệu thống kê từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mức chi tiêu bình quân cho thực phẩm siêu chế biến tăng từ 2,4 triệu đồng/người vào năm 2017 lên gần 3,1 triệu đồng/người vào năm 2024, cho thấy mức độ phổ biến và tiêu thụ ngày càng gia tăng của các sản phẩm này tại Việt Nam.
Trong khi đó, thị trường thực phẩm đóng gói tại Việt Nam đang tăng nhanh. Doanh số thực phẩm đóng gói tăng bình quân 7,3% trong giai đoạn 2018-2023; quy mô bán lẻ được dự báo đạt 26,9 tỷ USD vào năm 2028.
Trong vòng 14 năm, mức tiêu thụ đồ uống có đường của Việt Nam đã tăng hơn gấp bốn lần. Từ năm 2009 đến năm 2023, tổng sản lượng tiêu thụ đã tăng từ 1,59 tỷ lít lên 6,67 tỷ lít. Vào năm 2023, trung bình mỗi người dân Việt Nam tiêu thụ gần 70 lít đồ uống có đường mỗi năm, tương đương với 1,33 lít mỗi tuần.
WHO và tổ chức HealthBridge Canada tại Việt Nam (HealthBridge) đang hợp tác chặt chẽ với Chính phủ nhằm giảm thiểu các yếu tố nguy cơ của bệnh không lây nhiễm, phù hợp với các chiến lược quốc gia về phòng, chống bệnh không lây nhiễm, chiến lược quốc gia về dinh dưỡng, từ đó cải thiện tình trạng dinh dưỡng và tăng cường lối sống lành mạnh cho người dân.
Thiết lập ngưỡng với các chất trong thực phẩm đóng gói sẵn
Tiến sỹ Angela Pratt - Trưởng Đại diện WHO tại Việt Nam cảnh báo, Việt Nam đang chứng kiến gánh nặng ngày càng gia tăng của các bệnh không lây nhiễm, bao gồm bệnh tim mạch, đái tháo đường, ung thư và các bệnh hô hấp mạn tính. Một trong những nguyên nhân chính là chế độ ăn uống không lành mạnh, trong đó có việc tiêu thụ quá nhiều muối, cùng với xu hướng gia tăng sử dụng thực phẩm siêu chế biến, thức ăn nhanh và đồ uống có đường.
Bên cạnh các can thiệp về dinh dưỡng, Tiến sỹ Angela Pratt nhấn mạnh: “Là một phần của chiến lược giảm natri toàn diện, nhãn dinh dưỡng mặt trước là hình thức trình bày thông tin đơn giản, dễ hiểu trên bao bì nhằm hỗ trợ người tiêu dùng nhận biết nhanh thành phần dinh dưỡng của sản phẩm và đưa ra lựa chọn lành mạnh hơn. Tại Việt Nam, việc triển khai giải pháp này phù hợp với Chiến lược Quốc gia về Dinh dưỡng giai đoạn 2021-2030.”
Việc ghi nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì, đặc biệt là nhãn cảnh báo, giúp người tiêu dùng nhận biết nhanh sản phẩm có hàm lượng natri cao ngay tại thời điểm mua hàng, đồng thời tạo động lực để doanh nghiệp cải tiến công thức sản phẩm. Đây là nội dung đang được Bộ Y tế nghiên cứu, đề xuất trong quá trình xây dựng Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi).
Tại Việt Nam, thực phẩm đóng gói sẵn bắt buộc phải ghi rõ thành phần, giá trị dinh dưỡng mặt sau bao bì thực phẩm. Tuy nhiên, nhãn dinh dưỡng mặt sau thường khó đọc và chưa giúp người tiêu dùng nhận biết nhanh sản phẩm có chứa quá nhiều đường, muối hay chất béo không lành mạnh. Hiện nay, các chuyên gia dinh dưỡng, WHO Việt Nam và HealthBridge đang khuyến nghị áp dụng quy định bắt buộc dán nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì thực phẩm.
Các loại nhãn dinh dưỡng mặt trước rất tiện lợi, thiết thực và dễ hiểu, cung cấp thông tin nhanh chóng giúp người mua đưa ra lựa chọn lành mạnh hơn một cách dễ dàng.
Theo WHO, bài học từ quốc tế từ Chile cho thấy, sau khi Chile áp dụng dán nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì, mức mua các thực phẩm chứa nhiều đường đã giảm 37%, muối giảm 22%, và chất béo bão hòa giảm 16%. Đồng thời, tỷ lệ thực phẩm đóng gói cần dán nhãn giảm từ 7/10 xuống còn khoảng 5/10 sản phẩm do các công ty thực phẩm thay đổi công thức để giảm bớt lượng đường, muối và chất béo không lành mạnh.
Hiện Luật An toàn thực phẩm đang trong quá trình sửa đổi. Đây là cơ hội quan trọng để luật hóa quy định về nhãn cảnh báo dinh dưỡng mặt trước bao bì, tạo cơ sở pháp lý cho việc triển khai, góp phần xây dựng môi trường thực phẩm lành mạnh và giúp người dân lựa chọn thực phẩm tốt hơn cho sức khỏe./.
Siết an toàn thực phẩm, củng cố niềm tin vào thị trường đồ uống
Ngành đồ uống đang tăng trưởng mạnh, đặt ra yêu cầu kiểm soát an toàn thực phẩm từ nguyên liệu đến phân phối, tăng cường hậu kiểm và minh bạch nguồn gốc để bảo vệ người tiêu dùng.
