Lần đầu tiên, Không gian giới thiệu Di sản tư liệu thế giới và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu được ra mắt tại Hà Nội, mang đến cho công chúng trong nước và quốc tế trải nghiệm mới về những giá trị lịch sử sống động; cái nhìn tổng quan, gần gũi về di sản tư liệu đồng thời có cơ hội tìm hiểu, tra cứu, tương tác đa phương tiện và học tập từ tài liệu lưu trữ gốc.
Không chỉ mở ra hành trình mới trong việc “làm sống dậy” các giá trị di sản tư liệu, đây sẽ là khởi đầu cho một “lớp học lịch sử trực quan” thời gian tới. Về vấn đề này, Phó Giám đốc Trung tâm Lưu trữ quốc gia 1, bà Nguyễn Thu Hoài đã có cuộc trao đổi với phóng viên.
Lần đầu lộ diện các Mộc bản, Châu bản quý
- Thưa bà, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước vừa ra mắt Không gian giới thiệu Di sản tư liệu thế giới và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu, xin bà cho biết trong không gian này có điểm nhấn đặc biệt nào công chúng có thể khám phá?
Bà Nguyễn Thu Hoài: Có lẽ đây là lần đầu tiên có một không gian trưng bày tổng hợp những tài liệu tiêu biểu và đặc biệt là hai tư liệu thế giới được UNESCO ghi danh do Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước quản lý gồm Mộc bản triều Nguyễn và Châu bản triều Nguyễn.
Tại trưng bày có rất nhiều tài liệu gốc mà lần đầu tiên công chúng có cơ hội tiếp cận và chiêm ngưỡng tận mắt, trong đó có Châu bản là bút tích của các Vua triều Nguyễn, một số Mộc bản đặc biệt cùng các tài liệu lưu trữ gốc tiêu biểu về Quốc kỳ, Quốc ca, Quốc huy và Hiến pháp các năm 1946, 1959, 1980…
Châu bản triều Nguyễn là các tài liệu hành chính của triều Nguyễn có bút tích phê duyệt của các Hoàng Đế. Trên Châu bản hiện đang lưu được bút tích của 10 vị Vua nhà Nguyễn, bảo quản tại Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước. Tại Không gian trưng bày chúng tôi có giới thiệu một số Châu bản như văn bản của Vua Tự Đức năm 1873 đã phê rất nhiều việc khiển trách các quan để thất thủ thành Hà Nội; một Châu bản có bút phê và cả hình vẽ của Vua Thành Thái khi ông phê trên một văn bản về việc duyệt thiết kế trang phục cho các thị vệ. Trên bản vẽ đó có cả hình vẽ áo, mũ.
Hay bản phê của Vua Khải Định với những nét chữ thư pháp rất đẹp, nội dung rất hay nói về quy định cho kỳ thiết Đại triều vào các ngày 1-11-21 hàng tháng để bá quan văn võ nghe chính sự.
Trước đây, người dân thường có định kiến về các Vua Triều Nguyễn là những vị vua ăn chơi, không màng chính sự như Vua Khải Định. Tuy nhiên, qua những văn bản này chúng ta sẽ thấy họ cũng là những ông vua rất tận tâm và triều Nguyễn cũng là triều đại có đóng góp rất lớn cho lịch sử Việt Nam.
- Tôi cũng thấy ở Không gian trưng bày này có khá nhiều Mộc bản, bà có thể chia sẻ thông tin gì đặc biệt về di sản này?
Bà Nguyễn Thu Hoài: Đây cũng là lần đầu tiên Mộc bản được Trung tâm Lưu trữ quốc gia 4 giới thiệu, với nhiều Mộc bản quý. Trong đó có những tấm khắc bìa những bộ sách, sử lớn và quý của dân tộc như Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Nam nhất thống chí, Quốc triều hình luật…; Mộc bản Chiếu dời đô của Lý Công Uẩn soạn năm 1010.
Và đặc biệt là Mộc bản khắc về việc vua Gia Long cho đổi quốc hiệu thành Việt Nam vào năm 1804, một sự kiện lịch sử quan trọng của đất nước; hay những phiên bản ấn vàng triều Nguyễn, trong đó có "bản sao" ấn vàng Sắc Mệnh Chi Bảo thời vua Minh Mạng, theo bản gốc bằng vàng nặng 10kg đang lưu tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia Việt Nam.
Lớp học "lịch sử sống"
- Theo bà, việc giới thiệu những di sản, tài liệu gốc cũng như ra mắt Không gian trưng bày mới này có ý nghĩa như thế nào với công chúng?
Bà Nguyễn Thu Hoài: Theo tôi, việc lần đầu tiên Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đưa ra các tài liệu gốc là một bước tiến lớn. Bởi từ trước tới nay, công chúng mới chỉ được tiếp cận các phiên bản của tài liệu, do quy định của pháp luật và quy định hành chính thì không phải ai cũng được vào các kho lưu trữ để tiếp cận với các tài liệu gốc đó.
Có một số nhà nghiên cứu có thể đến phòng đọc để đọc tài liệu. Tuy nhiên, hiện giờ đa số tài liệu đã được số hóa, nhằm tránh tác động và làm hư hại bản gốc, nên không phải nhà nghiên cứu nào cũng được tiếp cận. Vì vậy, việc công chúng được mục sở thị những tài liệu gốc trong không gian trưng bày lần này mang ý nghĩa lớn, đặc biệt với giới trẻ.
Đây cũng là cách chúng tôi muốn giáo dục lịch sử cho thế hệ tương lai; giúp các em học sinh, sinh viên có thêm tình yêu quê hương, đất nước, hiểu thêm về kho tư liệu và những giá trị lịch sử mà ông cha đã dày công để lại cho hậu thế.
- Vậy trong thời gian tới, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước có kế hoạch đưa việc này thành hoạt động thường xuyên không thưa bà?
Bà Nguyễn Thu Hoài: Trong tương lai, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đang có một kế hoạch dày dặn và chi tiết về việc thường xuyên tổ chức những hoạt động giới thiệu những giá trị lịch sử, di sản như thế này tới công chúng. Trụ sở chính của Cục ở số 12 Đào Tấn, Hà Nội sẽ trở thành một trong những điểm đến văn hóa để công chúng, giới trẻ có thể tiếp cận với đa dạng tài liệu quý, di sản quý của các trung tâm lưu trữ quốc gia.
- Xin cảm ơn những chia sẻ của bà./.
Không gian giới thiệu Di sản tư liệu thế giới của Việt Nam và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu sẽ chính thức mở cửa tự do đón khách tham quan kể từ ngày 3/3/2026 (tức ngày Rằm tháng Giêng, Tết Nguyên Tiêu năm Bính Ngọ), khung giờ 9 giờ đến 16 giờ tất cả các ngày trong tuần.
Để khởi động cho chuỗi hoạt động phục vụ công chúng với thông điệp “Khai trí đầu xuân - Tôn vinh văn hiến,” tại đây sẽ diễn ra Trưng bày chuyên đề về Tết Hoàng cung qua Châu bản, Mộc bản triều Nguyễn, kết hợp với các hoạt động trải nghiệm tương tác độc đáo như kỹ thuật in dập Mộc bản trên giấy dó và tặng chữ thư pháp đầu Xuân.