Mỗi độ Xuân về, người dân đảo Hà Nam (tỉnh Quảng Ninh) lại nô nức đến Miếu Tiên Công, phường Phong Cốc để dự Lễ hội Tiên Công. Diễn ra từ ngày 21 đến 23/2, lễ hội không chỉ là sinh hoạt văn hóa lớn của cộng đồng cư dân nơi đây mà còn là dịp để tri ân 17 vị Tiên Công - những bậc tiền nhân từ kinh thành Thăng Long xưa đã quai đê lấn biển, khai phá và dựng xây nên vùng đất Hà Nam trù phú (bao gồm các xã, phường cũ: Nam Hòa, Yên Hải, Phong Cốc, Cẩm La, Phong Hải, Liên Vị, Tiền Phong, Liên Hòa).
Điểm nhấn đặc sắc của lễ hội là nghi thức rước các cụ Thượng tròn 80, 90, 100 tuổi lên miếu trong ngày chính hội 23/2. Trong không khí trang nghiêm, rộn ràng, các cụ được con cháu cung kính đưa tới trước anh linh tiên tổ để báo công, tạ ơn nguồn cội.
Được xếp hạng Di tích quốc gia từ năm 1990 và công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017, Lễ hội Tiên Công hôm nay không chỉ gìn giữ những lớp trầm tích lịch sử-văn hóa của một vùng đất lấn biển, mà còn bền bỉ trao truyền đạo lý “uống nước nhớ nguồn” qua nhiều thế hệ.
Nét văn hóa riêng có của cư dân vùng cửa sông Bạch Đằng
Với cụ ông Vũ Văn Oanh, phường Phong Cốc (tỉnh Quảng Ninh), mùa Xuân năm nay trở nên đặc biệt hơn khi ông tròn 80 tuổi và được con cháu tổ chức lễ mừng thượng thọ, rước lên miếu Tiên Công.
Từ trước Tết Nguyên đán đến nay, gia đình cụ tất bật chuẩn bị cho ngày thượng thọ được chu đáo từ các đồ vật lễ tế, lễ rước lên miếu, đến làm cỗ đoàn viên, sum họp.
Con cháu, họ hàng dù công tác xa xôi cũng cố gắng thu xếp để về quây quần dự lễ mừng thọ cụ ông với niềm kính yêu xen lẫn tự hào dành cho đấng sinh thành. Không khí trong nhà lúc nào cũng vui tươi, rộn ràng với những lời chúc tốt đẹp nhất dành cho cụ thượng.
Lãnh đạo địa phương cũng đến tận nhà hỏi thăm, chúc mừng cụ Vũ Văn Oanh thượng thọ. Kiệu rước cụ Vũ Văn Oanh nổi bật nhất đoàn rước khi dùng 1 chiếc thuyền trang trí bắt mắt với cánh buồm nâu vươn cao, hoa kết xung quanh.
Chiếc thuyền thể hiện mong ước no đầy, thuận buồm xuôi gió, làm ăn tiến tới và gợi nhắc truyền thống gắn bó với sông nước, nghề chài lưới của cư dân nơi đây.
Chia sẻ trong ngày vui, cụ Vũ Văn Oanh xúc động cho biết đây là dấu mốc đáng nhớ trong cuộc đời khi được vinh dự rước lên miếu Tiên Công. Sinh ra và lớn lên trên mảnh đất quê hương, cụ đã trải qua nhiều mùa lễ hội Tiên Công, song cảm xúc mỗi năm một khác.
Theo cụ Oanh, đây là nét văn hóa độc đáo không phải nơi nào cũng có và cần được gìn giữ, trao truyền cho con cháu; đồng thời cũng là động lực để bản thân tiếp tục sống vui, sống khỏe, làm gương cho thế hệ sau.
Năm nay, lễ hội còn có niềm vui nhân đôi khi vợ chồng cụ Ngô Văn Gắt và cụ Lê Thị Thế, phường Liên Hòa (tỉnh Quảng Ninh), cùng tròn 80 tuổi và được tổ chức rước thượng thọ.
Cụ Ngô Văn Gắt cho biết: “Đây là niềm vinh dự, tự hào của 2 vợ chồng cũng như dòng họ, con cháu trong gia đình. Tôi mong ước năm mới 2 vợ chồng cùng con cháu luôn khỏe mạnh, bình an. Mong con cháu trong dòng họ luôn đoàn kết, phấn đấu làm ăn, học hành thành đạt và 10 năm nữa khi tròn 90 tuổi hi vọng chúng tôi lại được cùng nhau rước lên miếu Tiên Công.”
Lần đầu tiên về tham dự lễ mừng thượng thọ của bà nội và lễ hội Tiên Công, anh Justin, Việt kiều Australia cho biết anh thấy rất thú vị và tự hào về quê hương. Anh cũng mong ông bà luôn khỏe mạnh, sống lâu để 10 năm nữa lại được rước lên miếu Tiên Công.
Ngay từ dịp Tết Nguyên đán, các gia đình có cha mẹ đến tuổi thượng thọ đã tất bật trang hoàng nhà cửa theo nghi thức truyền thống. Áo gấm, khăn thêu chữ Thọ, gậy thọ được chuẩn bị chu đáo; bàn ghế, cỗ bàn tươm tất để tổ chức lễ mừng thọ tại gia như một ngày hội đoàn viên.
Trước ngày rước, con cháu làm lễ kính cáo gia tiên; sáng chính hội, sau nghi thức tế lễ tại nhà, các cụ được cung kính đưa lên võng đào, kiệu đào có 4 hoặc 8 người khiêng để rước lên miếu Tiên Công.
Đoàn rước diễn ra trong không khí trang nghiêm nhưng rộn ràng, mở đầu với các hình tượng dân gian mang ý nghĩa cầu phúc, cầu thọ; tiếp đến là đội trống, cờ ngũ sắc, bát bửu và đội nhạc bát âm tạo nên sắc màu truyền thống đặc trưng.
Con cháu cung kính dâng lễ vật, hương án và rước cụ thượng trên võng đào, thể hiện lòng hiếu kính và sự tôn vinh người cao niên. Dọc đường có các “quán trạm con rể” dâng trà bày tỏ nghĩa tình gia tộc. Các đoàn rước sau đó hội tụ tại miếu Tiên Công để làm lễ, thắp hương và nghe chúc văn, gửi gắm ước nguyện sức khỏe, phúc lộc cho gia đình, dòng họ.
Cụ Vũ Văn Hài, 90 tuổi, phường Phong Cốc (tỉnh Quảng Ninh) chia sẻ, đây là lần thứ hai cụ được rước lên miếu, sau lần đầu khi tròn 80 tuổi. Cụ bày tỏ mong muốn tiếp tục được dự lễ ở những mốc thọ cao hơn. Theo cụ Hài, lễ hội năm nay được tổ chức quy củ, trang trọng và ý nghĩa hơn.
Bồi đắp đạo lý “uống nước nhớ nguồn” nơi cửa sông Bạch Đằng
Ông Ngô Đình Dũng, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường Phong Cốc cho biết, năm nay có 10 đoàn rước các cụ thượng lên miếu, gồm 2 đoàn tập thể và 8 đoàn cá nhân; trong đó có 7 cụ tròn 100 tuổi.
Ngoài ra, còn hơn 200 cụ thượng tham gia dẫn lễ. Nghi lễ “rước người sống” là nét đặc sắc riêng có của Lễ hội Tiên Công, thể hiện sự tôn vinh các bậc cao niên, các đấng sinh thành.
Lễ hội Tiên Công không chỉ là nét đẹp văn hóa mà còn là dịp để con cháu sum họp báo hiếu ông bà, cha mẹ; đồng thời thể hiện lòng tri ân thành kính với các bậc tiên tổ đã có công “khai thiên lập địa” nên vùng đất trù phú như ngày hôm nay. Lễ hội cũng thể hiện tinh thần đoàn kết, giữ gìn nét đẹp văn hóa của quê hương.
Bên cạnh lễ rước, trong ba ngày diễn ra lễ hội còn có nhiều hoạt động văn hóa, trò chơi dân gian như chơi đu, cờ người, hát đúm, đấu vật, bóng chuyền hơi… đáp ứng nhu cầu vui chơi giải trí, giao lưu cộng đồng và sinh hoạt tâm linh của nhân dân; góp phần xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở; giữ gìn các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp.
Theo tư liệu lịch sử, năm 1434, 17 vị Tiên Công từ kinh thành Thăng Long đã đến vùng cửa sông Bạch Đằng quai đê lấn biển, lập nên vùng đất Hà Nam trù phú ngày nay.
Khoảng từ những năm 1620-1650, các con cháu Tiên Công xây dựng từ đường thờ Thủy tổ là Tiên Công; đồng thời lập miếu thờ 17 vị Tiên Công tại xã Cẩm La cũ và tổ chức tế lễ vào ngày mùng 7 tháng Giêng hằng năm.
Sau này, Lễ hội Tiên Công được tổ chức từ ngày mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng, chính hội được tổ chức vào ngày mùng 7 tại miếu Tiên Công, phường Phong Cốc.
Ngày nay, Lễ hội Tiên Công trở thành một trong những lễ hội quy mô lớn, độc đáo của tỉnh Quảng Ninh, góp phần bồi đắp tinh thần đoàn kết, hiếu thuận và truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của người dân nơi đây./.