Thủy tùng (Glyptostrobus pensilis) là loài cây đặc hữu của Việt Nam vàđược xem như là “hóa thạch sống” của Ngành hạt trần, chúng xuất hiện cách đâykhoảng 10 triệu năm, cùng thời kỳ với Bách xanh cổ. Thủy tùng đang đứng trướcnguy cơ tuyệt chủng cực cao.
Mới đây, hàng ngàn cây Thủy tùng đã được tiến sỹ Trần Vinh, Phó việntrưởng Viện Khoa học kỹ thuật nông lâm nghiệp Tây Nguyên nhân giống thành côngbằng hình thức ghép chồi. Thành công này mở ra hi vọng lớn cho công tác bảo tồnvà phát triển loài đặc hữu này.
* Nhân giống thành công hàng ngàn cây
Tiến sỹ Trần Vinh cho biết: Đề tài “Nghiên cứu đặc đểm sinh học, sinh tháivà nhân giống, bảo tồn thủy tùng tại Việt Nam” do ông làm chủ nhiệm được thựchiện từ năm 2007, đến đầu năm 2011 ông đã thành công trong việc nhân giống thủytùng bằng cách ghép chồi trên gốc ghép của cây Bụt mọc (Taxodiaceae).
Hiện nay, những cá thể thủy tùng ghép chồi đầu tiên trồng ở môi trường tựnhiên đều sinh trưởng, phát triển rất tốt: cây cao trên 1,4m, đường kính từ3-4cm, một số cây đã ra nón (hoa và trái của loài lá kim). Tỷ lệ sống bằngphương pháp ghép chồi đạt 70%.
Trước đó rất nhiều cá nhân, tổ chức nghiên cứu khoa học trong và ngoàinước đã thực hiện nhân giống Thủy tùng bằng phương pháp vô tính: giâm hom, nuôicấy mô và ghép chồi. Các phương pháp này đều có thể cho ra rễ hoặc nảy chồi,nhưng khi đưa ra trồng ở môi trường tự nhiên thì không thành công.
Các nhà khoa học ở Viện Khoa học kỹ thuật nông lâm nghiệp Tây Nguyên cũngđã thực hiện các phương pháp nhân giống nói trên và cho kết quả như sau: phươngpháp dâm hom đã cho ra rễ với tỷ lệ khoảng 10-30%, nhưng khoảng 2 tháng chuyểntừ bầu thí nghiệm ra trồng ở môi trường tự nhiên thì tỷ lệ chết lên đến trên99%.
Đối với phương pháp cấy mô, mặc dù đã thành công trong việc tạo chồi,nhưng việc tạo rễ chỉ đạt tỷ lệ khoảng 23% và cũng bị chết khi trồng ở môitrường tự nhiên.
Riêng phương pháp ghép chồi, sau khi thất bại trên gốc ghép của cây Samu(một trong 2 loại cây cùng loài với Thủy tùng), tiến sỹ Trần Vinh đã tìm hiểu vànhập hạt giống cây Bụt mọc từ Mỹ về ươm, sau đó lấy gốc ghép với chồi Thủy tùng.Bụt mọc là loại cây có họ hàng gần gũi nhất với Thủy tùng.
Kết quả, cho thấy, chồi ghép Thủy tùng hoàn toàn tương hợp, sinh trưởng vàphát triển tốt trên gốc ghép của cây Bụt mọc. Tại vị trí ghép không có hiệntượng phình chân voi, sự phát sinh chồi vượt ở phần gốc ghép rất ít.
Sau khi được di thực từ bầu ghép ra môi trường tự nhiên, cây phát triểncòn mạnh hơn. Đến nay đã có hơn 1.000 cây thủy tùng được ghép thành công, một sốđược di thực ra trồng ở môi trường tự nhiên.
* Vẫn ngắc ngoải chờ bảo tồn
Thủy tùng còn gọi là thông nước, xuất hiện cách đây khoảng 10 triệunăm, là loài cây gỗ lớn, cao tới 25m, đường kính nhiều cây trên 1,3m.
Gỗ thủytùng có mùi thơm nhẹ, vân gỗ rất đẹp. Thủy tùng được ghi trong sách đỏ Việt Namvà thế giới thuộc nhóm IA, có giá trị đặc biệt về khoa học, môi trường, đang cónguy cơ diệt chủng cao.
Theo ghi nhận, hiện trên thế giới chỉ còn tồn tại 2 quần thể thủy tùng mọctự nhiên ở Đắk Lắk với gần 230 cây. Tiến sỹ Vinh và cộng sự cũng đã thực hiệnđiều tra, nghiên cứu quá trình sinh trưởng cũng như công tác bảo tồn thủy tùng.
Kết quả cho thấy, các quần thể thủy tùng còn lại tồn tại theo dạng quầnthể nhỏ, mật độ 40-50 cây/1.000m2, nón đực của cây bị rụng trước khi nón cái đếnkỳ thụ phấn, khiến sự giao thoa thụ phấn không thể thực hiện.
Các quần thể thủy tùng ở Đắk Lắk đang bị thoái hóa nghiêm trọng, môitrường sống bị biến đổi khiến những cá thể thủy tùng còn lại không thể sinhtrưởng, phát triển và đang bị chết dần.
Nguy cơ tuyệt chủng của loài “hóa thạch sống” này càng trầm trọng hơn khitin đồn về tác dụng của Thủy tùng trong việc chữa các bệnh nan y như ung thư,thấp khớp… Rồi lời đồn thổi về tác dụng trấn phong thủy của đồt vật làm bằng gỗthủy tùng... đã tạo nên “cơn sốt” săn lùng Thủy tùng.
Có thời điểm người ta chứng kiến hàng ngàn người với máy móc thiết bịchuyên dụng ngụp lặn ở hồ Ea Ral hàng tháng trời để trục vớt Thủy tùng.
Số gỗsau khi trục vớt được các thương lái chờ sẵn trên bờ thu mua với giá cao ngấtngưởng. Rồi dòng người đổ về các vùng ruộng trũng ở xã Ea Hồ, nơi đang tồn tạimột trong 2 quần thể Thủy tùng để xăm tìm từng mẫu gỗ, nhánh rễ.
Đối với nhữngcây sống, dù lực lượng kiểm lâm, dân quân tự vệ được bố trí bảo vệ tương đươngvới số cây còn sót lại, nhưng hễ sơ sểnh là một vài cá thể Thủy tùng lại “bốchơi”.
Những người có trách nhiệm, tỉnh Đắk Lắk và các cơ quan chức năng từ trungương đến địa phương cũng đã lập các phương án bảo vệ, bảo tồn. Nhiều hội thảokhoa học được tổ chức để tìm cách cứu lấy loài “hóa thạch sống” này.
Ủy ban Nhân dân tỉnh Đắk Lắk cũng đã có quyết định thành lập Ban quản lýKhu bảo tồn loài - sinh cảnh Thủy tùng. Những tưởng sau khi có cơ quan chuyêntrách này, số phận của Thủy tùng sẽ khởi sắc hơn, nhưng đã hơn 1 năm trôi quacông tác bảo tồn vẫn không hề có chuyển biến.
Một dự án bảo tồn bài bản như lời hứa hẹn vẫn “bóng chim tăm cá.”
Theo tìm hiểu, một trong những nguyên nhân của tình trạngnói trên là do cơ quan quản lý cấp tỉnh và cấp huyện bất đồng quan điểm trongviệc chọn giám đốc cho khu bảo tồn.
Việc bảo tồn Thủy tùng ngoài công tác bảo vệ, tạo vùng sinh cảnh cho cácquần thể tự nhiên còn cần được nhân giống và trồng ra môi trường tự nhiên.
Theo Tiến sỹ Trần Vinh, với thành công trong ghép chồi Thủy tùng, thì việctạo ra các quần thể Thủy tùng nhân tạo là không khó. Với các quần thể đủ lớncùng với sinh cảnh phù hợp, Thủy tùng hoàn toàn có khả năng tự thụ phấn, sinhsản bằng hạt. Khi đó công tác bảo tổn loài “hóa thạch sống” này khồng còn là vấnđề nan giải.
Tuy nhiên, vấn đề nan giải nhất hiện nay là cần có một đề tài cấp nhànước, một dự án đủ lớn cả về tài chính lẫn khoa học kỹ thuật mới có thể cứu vãnđược thủy tùng trước nguy cơ tuyệt chủng.
Với tiến độ như hiện nay, có khi đếnlúc có được một dự án bài bản thì đến cả việc tìm chồi Thủy tùng để ghép cũngcòn khó./.
Mới đây, hàng ngàn cây Thủy tùng đã được tiến sỹ Trần Vinh, Phó việntrưởng Viện Khoa học kỹ thuật nông lâm nghiệp Tây Nguyên nhân giống thành côngbằng hình thức ghép chồi. Thành công này mở ra hi vọng lớn cho công tác bảo tồnvà phát triển loài đặc hữu này.
* Nhân giống thành công hàng ngàn cây
Tiến sỹ Trần Vinh cho biết: Đề tài “Nghiên cứu đặc đểm sinh học, sinh tháivà nhân giống, bảo tồn thủy tùng tại Việt Nam” do ông làm chủ nhiệm được thựchiện từ năm 2007, đến đầu năm 2011 ông đã thành công trong việc nhân giống thủytùng bằng cách ghép chồi trên gốc ghép của cây Bụt mọc (Taxodiaceae).
Hiện nay, những cá thể thủy tùng ghép chồi đầu tiên trồng ở môi trường tựnhiên đều sinh trưởng, phát triển rất tốt: cây cao trên 1,4m, đường kính từ3-4cm, một số cây đã ra nón (hoa và trái của loài lá kim). Tỷ lệ sống bằngphương pháp ghép chồi đạt 70%.
Trước đó rất nhiều cá nhân, tổ chức nghiên cứu khoa học trong và ngoàinước đã thực hiện nhân giống Thủy tùng bằng phương pháp vô tính: giâm hom, nuôicấy mô và ghép chồi. Các phương pháp này đều có thể cho ra rễ hoặc nảy chồi,nhưng khi đưa ra trồng ở môi trường tự nhiên thì không thành công.
Các nhà khoa học ở Viện Khoa học kỹ thuật nông lâm nghiệp Tây Nguyên cũngđã thực hiện các phương pháp nhân giống nói trên và cho kết quả như sau: phươngpháp dâm hom đã cho ra rễ với tỷ lệ khoảng 10-30%, nhưng khoảng 2 tháng chuyểntừ bầu thí nghiệm ra trồng ở môi trường tự nhiên thì tỷ lệ chết lên đến trên99%.
Đối với phương pháp cấy mô, mặc dù đã thành công trong việc tạo chồi,nhưng việc tạo rễ chỉ đạt tỷ lệ khoảng 23% và cũng bị chết khi trồng ở môitrường tự nhiên.
Riêng phương pháp ghép chồi, sau khi thất bại trên gốc ghép của cây Samu(một trong 2 loại cây cùng loài với Thủy tùng), tiến sỹ Trần Vinh đã tìm hiểu vànhập hạt giống cây Bụt mọc từ Mỹ về ươm, sau đó lấy gốc ghép với chồi Thủy tùng.Bụt mọc là loại cây có họ hàng gần gũi nhất với Thủy tùng.
Kết quả, cho thấy, chồi ghép Thủy tùng hoàn toàn tương hợp, sinh trưởng vàphát triển tốt trên gốc ghép của cây Bụt mọc. Tại vị trí ghép không có hiệntượng phình chân voi, sự phát sinh chồi vượt ở phần gốc ghép rất ít.
Sau khi được di thực từ bầu ghép ra môi trường tự nhiên, cây phát triểncòn mạnh hơn. Đến nay đã có hơn 1.000 cây thủy tùng được ghép thành công, một sốđược di thực ra trồng ở môi trường tự nhiên.
* Vẫn ngắc ngoải chờ bảo tồn
Thủy tùng còn gọi là thông nước, xuất hiện cách đây khoảng 10 triệunăm, là loài cây gỗ lớn, cao tới 25m, đường kính nhiều cây trên 1,3m.
Gỗ thủytùng có mùi thơm nhẹ, vân gỗ rất đẹp. Thủy tùng được ghi trong sách đỏ Việt Namvà thế giới thuộc nhóm IA, có giá trị đặc biệt về khoa học, môi trường, đang cónguy cơ diệt chủng cao.
Theo ghi nhận, hiện trên thế giới chỉ còn tồn tại 2 quần thể thủy tùng mọctự nhiên ở Đắk Lắk với gần 230 cây. Tiến sỹ Vinh và cộng sự cũng đã thực hiệnđiều tra, nghiên cứu quá trình sinh trưởng cũng như công tác bảo tồn thủy tùng.
Kết quả cho thấy, các quần thể thủy tùng còn lại tồn tại theo dạng quầnthể nhỏ, mật độ 40-50 cây/1.000m2, nón đực của cây bị rụng trước khi nón cái đếnkỳ thụ phấn, khiến sự giao thoa thụ phấn không thể thực hiện.
Các quần thể thủy tùng ở Đắk Lắk đang bị thoái hóa nghiêm trọng, môitrường sống bị biến đổi khiến những cá thể thủy tùng còn lại không thể sinhtrưởng, phát triển và đang bị chết dần.
Nguy cơ tuyệt chủng của loài “hóa thạch sống” này càng trầm trọng hơn khitin đồn về tác dụng của Thủy tùng trong việc chữa các bệnh nan y như ung thư,thấp khớp… Rồi lời đồn thổi về tác dụng trấn phong thủy của đồt vật làm bằng gỗthủy tùng... đã tạo nên “cơn sốt” săn lùng Thủy tùng.
Có thời điểm người ta chứng kiến hàng ngàn người với máy móc thiết bịchuyên dụng ngụp lặn ở hồ Ea Ral hàng tháng trời để trục vớt Thủy tùng.
Số gỗsau khi trục vớt được các thương lái chờ sẵn trên bờ thu mua với giá cao ngấtngưởng. Rồi dòng người đổ về các vùng ruộng trũng ở xã Ea Hồ, nơi đang tồn tạimột trong 2 quần thể Thủy tùng để xăm tìm từng mẫu gỗ, nhánh rễ.
Đối với nhữngcây sống, dù lực lượng kiểm lâm, dân quân tự vệ được bố trí bảo vệ tương đươngvới số cây còn sót lại, nhưng hễ sơ sểnh là một vài cá thể Thủy tùng lại “bốchơi”.
Những người có trách nhiệm, tỉnh Đắk Lắk và các cơ quan chức năng từ trungương đến địa phương cũng đã lập các phương án bảo vệ, bảo tồn. Nhiều hội thảokhoa học được tổ chức để tìm cách cứu lấy loài “hóa thạch sống” này.
Ủy ban Nhân dân tỉnh Đắk Lắk cũng đã có quyết định thành lập Ban quản lýKhu bảo tồn loài - sinh cảnh Thủy tùng. Những tưởng sau khi có cơ quan chuyêntrách này, số phận của Thủy tùng sẽ khởi sắc hơn, nhưng đã hơn 1 năm trôi quacông tác bảo tồn vẫn không hề có chuyển biến.
Một dự án bảo tồn bài bản như lời hứa hẹn vẫn “bóng chim tăm cá.”
Theo tìm hiểu, một trong những nguyên nhân của tình trạngnói trên là do cơ quan quản lý cấp tỉnh và cấp huyện bất đồng quan điểm trongviệc chọn giám đốc cho khu bảo tồn.
Việc bảo tồn Thủy tùng ngoài công tác bảo vệ, tạo vùng sinh cảnh cho cácquần thể tự nhiên còn cần được nhân giống và trồng ra môi trường tự nhiên.
Theo Tiến sỹ Trần Vinh, với thành công trong ghép chồi Thủy tùng, thì việctạo ra các quần thể Thủy tùng nhân tạo là không khó. Với các quần thể đủ lớncùng với sinh cảnh phù hợp, Thủy tùng hoàn toàn có khả năng tự thụ phấn, sinhsản bằng hạt. Khi đó công tác bảo tổn loài “hóa thạch sống” này khồng còn là vấnđề nan giải.
Tuy nhiên, vấn đề nan giải nhất hiện nay là cần có một đề tài cấp nhànước, một dự án đủ lớn cả về tài chính lẫn khoa học kỹ thuật mới có thể cứu vãnđược thủy tùng trước nguy cơ tuyệt chủng.
Với tiến độ như hiện nay, có khi đếnlúc có được một dự án bài bản thì đến cả việc tìm chồi Thủy tùng để ghép cũngcòn khó./.
Việt Dũng (Vietnam+)
