Giữa lòng Huế, nơi những lớp thời gian vẫn còn in dấu trên từng mái ngói rêu phong, phố cổ Gia Hội như một lát cắt đặc biệt của ký ức đô thị cố đô.
Không đồ sộ như Đại Nội, không lộng lẫy như những lăng tẩm triều Nguyễn, Gia Hội mang vẻ đẹp lặng lẽ của một khu phố thị xưa, nơi đời sống dân cư, tín ngưỡng, văn hóa và thương mại từng hòa quyện để tạo nên một “hồn Huế” rất riêng.
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, khu vực Gia Hội thuộc phường Phú Xuân. Nhưng trong tâm thức người dân cố đô, cái tên Gia Hội vẫn gợi lên một vùng phố cổ đậm đặc dấu ấn lịch sử, nằm nép mình giữa sông Hương và sông Đông Ba.
Hơi thở của một thời vàng son
Theo nhiều tài liệu nghiên cứu về lịch sử đô thị Huế, phố cổ Gia Hội được hình thành từ thời các chúa Nguyễn khi thủ phủ Đàng Trong dời vào Kim Long rồi Phú Xuân trong thế kỷ XVII. Đến đầu thế kỷ XIX, cùng với sự phát triển của kinh đô nhà Nguyễn, Gia Hội trở thành một trong những khu phố thị sầm uất bậc nhất xứ Huế.
Nằm trên vùng đất được bao bọc bởi sông Hương và sông Đông Ba, Gia Hội từng là nơi tập trung đông đảo thương nhân người Hoa đến sinh sống, buôn bán. Những con phố như Chi Lăng, Bạch Đằng từng nhộn nhịp ghe thuyền, hàng quán, tiệm thuốc Bắc, hiệu tơ lụa, vàng bạc, đồ gốm… Người Huế xưa từng gọi đường Chi Lăng là “phố người Tàu” bởi nơi đây quy tụ nhiều hội quán, chùa miếu của cộng đồng Hoa kiều.
Điều làm nên nét đặc biệt của phố cổ Gia Hội không chỉ nằm ở tuổi đời hàng trăm năm mà còn ở sự giao thoa văn hóa hiếm có. Trong một không gian không quá rộng, người ta có thể bắt gặp kiến trúc Việt truyền thống xen lẫn dấu ấn Hoa-Việt-Chăm, từ đình làng, phủ đệ, nhà rường đến hội quán, chùa cổ. Chính sự cộng hưởng ấy đã tạo nên diện mạo độc đáo cho khu phố cổ nằm ngoài Kinh thành Huế.
Dạo bước trên những con đường nhỏ của Gia Hội hôm nay, người ta vẫn có thể cảm nhận hơi thở của một thời vàng son. Đó là những căn nhà cổ thấp thoáng sau hàng cây, những mái ngói phủ rêu, những khung cửa gỗ bạc màu thời gian. Có nơi, tiếng chuông chùa ngân lên giữa chiều muộn; có nơi, mùi nhang trầm len nhẹ trong không gian tĩnh lặng.
Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa Huế cho rằng nếu Đại Nội phản chiếu đời sống cung đình thì Gia Hội lại lưu giữ chân thực nhất đời sống dân gian của cư dân kinh kỳ xưa. Đây từng là nơi sinh sống của nhiều gia đình quyền quý, thương nhân giàu có, đồng thời cũng là không gian của những nghề thủ công truyền thống như làm phấn nụ, tranh gương, lồng đèn, diều Huế…
Một trong những nét hấp dẫn của Gia Hội là nhịp sống chậm rãi và trầm mặc. Khác với nhiều khu phố cổ đã thương mại hóa mạnh mẽ, Gia Hội vẫn giữ được phần nào vẻ yên tĩnh đặc trưng của Huế. Buổi sáng, những gánh hàng rong len qua các con hẻm nhỏ; chiều xuống, dòng người thong thả bên bờ sông; đêm về, phố cổ chìm trong ánh đèn vàng và tiếng chuông chùa xa xa.
Không gian ấy khiến nhiều du khách ví Gia Hội như một “Hội An của Huế,” nhưng mang sắc thái riêng của đất thần kinh: nhẹ nhàng, kín đáo và sâu lắng hơn.
Liệu văn hóa truyền thống có dần mai một trước nhịp sống hiện đại?
Tuy nhiên, cùng với thời gian và quá trình đô thị hóa, phố cổ Gia Hội cũng đang đối mặt nhiều thách thức. Không ít nhà cổ xuống cấp nghiêm trọng; nhiều công trình kiến trúc bị biến dạng do cơi nới, sửa chữa. Một số giá trị văn hóa truyền thống đang dần mai một trước nhịp sống hiện đại.
Những năm gần đây, chính quyền địa phương cùng các nhà nghiên cứu văn hóa đã đặt ra nhiều giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị phố cổ Gia Hội. Các đề xuất tập trung vào việc gìn giữ kiến trúc cổ, phục hồi không gian văn hóa truyền thống, kết hợp phát triển du lịch cộng đồng và du lịch di sản.
Trong định hướng phát triển đô thị di sản của thành phố Huế, khu vực phường Phú Xuân được xác định là vùng lõi văn hóa-lịch sử quan trọng, nơi hội tụ nhiều giá trị đặc trưng của cố đô. Điều đó mở ra kỳ vọng mới cho Gia Hội - không chỉ là một khu phố cũ kỹ nằm bên dòng sông, mà sẽ trở thành không gian văn hóa sống động, nơi du khách có thể chạm vào chiều sâu lịch sử và đời sống Huế xưa.
Có lẽ, điều quý giá nhất mà Gia Hội còn giữ được không chỉ là những công trình cổ kính, mà chính là cái “hồn phố” - thứ cảm giác bình yên, sâu lắng và đầy hoài niệm mà bất cứ ai từng ghé qua cũng khó lòng quên được./.
Huế: Từ kinh đô xưa hướng đến thương hiệu Thành phố di sản
Từ nền tảng di sản, văn hóa giàu bản sắc, thành phố Huế đã và đang mở lối tương lai bằng chính những giá trị cốt lõi đã làm nên linh hồn của vùng đất hơn 700 năm tuổi.
