Tại kỳ họp Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội vừa qua, một quyết sách lịch sử đã được thông trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô. Theo đó, trong giai đoạn 2026-2045, Hà Nội đề xuất di dời người dân sinh sống trong phạm vi Vành đai 3 trở vào để tái cấu trúc đô thị.
Xung quanh câu chuyện gìn giữ bản sắc văn hóa trong cuộc dịch chuyển lớn này, nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến - tác giả bộ sách "Đi ngang Hà Nội", "Đi dọc Hà Nội", "Đi xuyên Hà Nội" đã chia sẻ với báo phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus về những góc nhìn về việc gìn giữ "hồn cốt" phố cổ trong cuộc dịch chuyển lớn này.
Nên xây hàng nhà cho thuê đối với những người thuộc diện di dời
- Khi nghe tin hàng trăm nghìn cư dân vùng đô thị lõi sẽ phải dịch chuyển trong hai thập kỷ tới, cảm xúc đầu tiên của ông là gì, thưa nhà văn?
Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến: Hà Nội thực hiện quy hoạch với một tầm nhìn rất xa, có thể nói là tầm nhìn trăm năm và Hội đồng nhân dân thành phố đã thông qua việc di dời dân từ Vành đai 3 trở vào khu vực lõi. Không riêng tôi, mà rất nhiều người, nhất là những người trong diện di dời, đều có cảm xúc ngậm ngùi, buồn và luyến tiếc. Dù không thuộc diện đó, tôi cũng có những cảm xúc như vậy, bởi bất cứ sự ra đi nào, rời bỏ nơi mình đã sinh sống đều để lại trong lòng người ta một cảm xúc. Nhất là với những người gắn bó với vùng đất ấy, với ngôi nhà ấy từ rất lâu - nơi đầy ắp kỷ niệm, những dấu ấn không thể quên trong đời một con người.
Tôi rất nhớ một cái câu thơ của nhà thơ Chế Lăn Viên, ông viết như thế này: “Khi ta ở, chỉ là nơi đất ở. Khi ta đi, đất đã hóa tâm hồn”, rõ ràng câu thơ ấy rất đúng, con người sống ở mảnh đất ấy, khi ra đi rất bùi ngủi. Bên cạnh đó, bản thân mỗi tên làng, tên thôn, tên phường Hà Nội đều gắn với câu chuyện lịch sử mà cho đến bây giờ sử sách vẫn ghi chép lại, rõ ràng, điều đấy chúng ta cũng phải tôn trọng.
- Các khu đô thị mới như Đông Anh, Gia Lâm, Hòa Lạc hiện chủ yếu được hình dung qua bản vẽ hạ tầng - những con đường, khu dân cư, trung tâm thương mại. Theo ông, cần làm gì để những nơi ở mới ấy sớm hình thành đời sống cộng đồng, sinh hoạt văn hóa và bản sắc riêng, thay vì chỉ là những khu đô thị xây từ bản vẽ?
Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến: Đây là một vấn đề lớn, đòi hỏi sự kết hợp giữa thành phố với các chủ đầu tư dự án. Hiện nay, phần lớn các khu dân cư đều hình thành thông qua các dự án khu đô thị mới. Bản thân các khu đô thị mới cũng đã tích hợp một số hạ tầng xã hội như trường học, phòng khám bệnh, một vài nơi có rạp chiếu phim.
Tất nhiên, để thưởng thức các chương trình văn hóa, nghệ thuật thì ở những khu vực đó chưa có; người dân phải đến những nơi khác có nhà hát. Một điều kiện mà tôi cho là rất quan trọng khi triển khai các dự án khu đô thị mới ở Mê Linh, Sóc Sơn, Đông Anh hay Sơn Tây là phải đặt điều kiện với chủ đầu tư về hạ tầng xã hội tối thiểu, nhằm bảo đảm đời sống tinh thần của người dân. Bởi, những việc này nên xã hội hóa thì tốt hơn, khi nhà đầu tư bỏ tiền xây dựng, họ sẽ quản lý, bảo tồn, bảo quản tốt hơn. Còn nếu để thành phố hay nhà nước tự bỏ tiền xây dựng thì với điều kiện hiện nay là khó.
- Theo nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến, Hà Nội có thể học hỏi những kinh nghiệm gì từ các nước đã từng trải qua các cuộc di dân lớn, để vừa hiện đại hóa đô thị, vừa không làm đứt gãy mạch nguồn văn hóa, đặc biệt là cuộc sống mưu sinh của người dân trong diện giải tỏa?
Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến: Là quốc gia đi sau, thành phố đi sau, chúng ta có thể rút ra rất nhiều bài học từ các quốc gia đi trước. Nhưng tôi muốn nói thêm, nếu Hà Nội làm được thì sẽ rất riêng.
Khi giải phóng mặt bằng, lấy một khu đất để dân đến chỗ khác, các nhà quản lý luôn nói rằng phải trả cho người dân một căn nhà tương xứng hoặc hơn. Đó cũng là cách nhiều quốc gia khác làm. Thế nhưng tại sao Hà Nội không thử một phương án mà tôi cho là rất thú vị? Đó là xây hàng loạt nhà cho thuê. Có những người không còn nhu cầu mua nhà riêng, hộ gia đình rất ít người, họ có thể thuê một căn hộ, còn số tiền được đền bù thì gửi tiết kiệm để sinh sống. Có thể đưa ra một mô hình như thế để những người phải tái định cư lựa chọn.
Nhưng rất tiếc, hiện nay chưa có nhiều mô hình nhà cho thuê.
Vừa qua, chủ trương của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về việc tăng cường xây nhà cho thuê đến năm 2030, tôi cho đấy là một giải pháp rất tốt, và có thể áp dụng vào việc giải phóng mặt bằng. Bởi có những gia đình chỉ có hai vợ chồng già, con cái ở xa, họ không còn nhu cầu mua nhà. Họ muốn thuê một căn nhà với giá phải chăng, số tiền dư gửi tiết kiệm để sống tốt hơn cho đến cuối đời, rõ ràng hơn hẳn việc mua đứt một căn nhà.
Vì vậy, trong phương án di dời đến nơi ở mới, Hà Nội nên tính đến cả nhà cho thuê. Nghĩa là nhiều phương án để người dân lựa chọn, không nhất thiết phải đền bù đất hay đền bù một căn hộ, không cố định một phương án hay giải pháp nào. Việc này cũng phức tạp, bởi nhiều người không muốn ở chung cư mà muốn ở nhà mặt đất. Vì thế, tạo ra nhiều phương án khác nhau sẽ thỏa mãn nhu cầu của nhiều cá nhân trong khu vực phải di dời. Bản thân tôi, nếu thuộc diện di dời, có khi cũng sẽ chọn thuê. Tôi cho rằng đó là một giải pháp rất hay.
"Hà Nội đây" - ghi chép cho một giai đoạn nhiều biến đổi
- Bộ ba "Đi ngang Hà Nội", "Đi dọc Hà Nội", "Đi xuyên Hà Nội" của ông đã lưu lại nhiều lớp ký ức của Thủ đô. Trước một cuộc dịch chuyển dân cư lớn như hiện nay, ông có dự định viết tiếp về Hà Nội trong giai đoạn nhiều thay đổi này không?
Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến: Đây là một giai đoạn có rất nhiều thay đổi của Hà Nội - từ hành chính, xã hội, con người đến lối sống. Đó chính là cơ hội để người viết sách bày tỏ quan điểm, chính kiến và ghi chép lại những gì đang diễn ra, để sau này trở thành cứ liệu lịch sử tốt.
Đến tháng 5 này, tôi vừa hoàn thành một cuốn sách tạm gọi là lịch sử Hà Nội, nhưng viết theo lối mới - không theo lối biên niên truyền thống, mà theo từng chủ đề cụ thể. Trong đó có nhiều phần ghi chép về quy hoạch, di dân, sự đổi thay, cuộc sống và lối sống đang diễn ra ở Hà Nội. Tôi tạm đặt tên cuốn sách là "Hà Nội đây", hy vọng sẽ truyền tải được nhiều thông tin, nhiều quan điểm mới về Thủ đô, đồng thời lưu lại ký ức cho các thế hệ sau - để khi không biết nhiều về giai đoạn này, họ vẫn có thể hình dung một Hà Nội đang biến đổi mạnh mẽ.
- Ông có lời nhắn gửi gì tới những người dân Hà Nội đang đứng trước cuộc dịch chuyển lịch sử lần này?
Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến: Điều tôi muốn nói là ai cũng vậy thôi, rời bỏ nơi chôn nhau, cắt rốn, nơi mình đã sống nhiều đời, thì cũng mang tâm tư, rất buồn, tiếc, bùi ngùi. Nhưng nếu nhìn xa hơn một chút có thế thấy, đây cũng là việc nên làm vì Thành phố, vì đất nước. Sẽ vẹn cả đôi đường, khi Nhà nước có chính sách thỏa đáng, rõ ràng, còn người dân tự nguyện, dù vẫn băn khoăn, bùi ngùi, thì hai điều đó cộng lại, theo tối đó mới là giải pháp tốt.
- Xin trân trọng cảm ơn ông về cuộc trao đổi./.