Khai thác bền vững tài nguyên thiên nhiên nói chung và tài nguyên khoángsản nói riêng luôn là vấn đề nóng và được đặt lên hàng đầu tại mỗi quốc gia pháttriển.
Việt Nam là một trong những quốc gia có tài nguyên thiên nhiên và tàinguyên khoáng sản phong phú, được khai thác theo nhiều hướng, góp phần quantrọng trong việc đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia và phát triển kinh tế-xãhội của đất nước.
Trong số các giải pháp khai thác tiềm năng phải kể đến giải pháp khai thácdi sản địa chất, di sản thiên nhiên theo hướng kết hợp giữa việc khai thác vàbảo tồn, nhằm phát huy tiềm năng khai thác du lịch - ngành công nghiệp khôngkhói có hiệu quả kinh tế cao.
Thế mạnh từ thiên nhiên
Theo định nghĩa của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên HiệpQuốc (UNESCO), di sản địa chất là những phần tài nguyên địa chất có giá trị nổibật về khoa học, giáo dục, thẩm mỹ và kinh tế. Chúng bao gồm: các cảnh quan địamạo, các di chỉ cổ sinh, các miệng núi lửa đã tắt hoặc đang hoạt động, các hangđộng, hẻm vực sông hồ tự nhiên, thác nước, các diện lộ tự nhiên hay nhân tạo củađá và quặng, các thành tại cảnh quan còn ghi lại những biến cố, bối cảnh địachất đặc biệt; các điểm mà tại đó có thể quan sát được quá trình địa chất đã vàđang diễn ra hàng ngày, thậm chí cả các khu mỏ đã ngừng khai thác... di sản địachất có vai trò quan trọng hàng đầu trong số các di sản thiên nhiên. Cũng nhưcác di sản khác, di sản địa chất là tài nguyên không tái tạo, một khi đã làm mấtđi thi không tạo lại được. Bởi vậy, di sản địa chất cần được bảo vệ, bảo tồn,quản lý và khai thác sử dụng hợp lý cho sự phát triển bền vững kinh tế xã hội.
Cũng theo định nghĩa và phân loại của UNESCO có thể chia di sản địa chấtthành hai nhóm cơ bản là: thiên tạo và nhân tạo. Nhóm thiên tạo là những di sảnđịa chất hình thành từ các quá trình địa chất tự nhiên. Nhóm nhân tạo là các disản địa chất được tạo ra bởi hoạt động của con người như các hoạt động khaithác khoáng sản tạo nên các moong khai thác lộ thiên, các lò ngừng khai thác, hồnhân tạo do khai thác khoáng sản và các hồ trữ nước cho các công trình thủy điệncó cảnh quan đẹp...
Tiến sỹ La Thế Phúc, Giám đốc Bảo tàng Địa chất Việt Nam cho biết hiệnnay tại Việt Nam có 3 khu bảo tồn di sản địa chất, di sản thiên nhiên có giá trịrất cao, được UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới và Công viên địachất toàn cầu. Đó là Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long của tỉnh QuảngNinh; Di sản Thiên nhiên Thế giới Phong Nha-Kẻ Bàng của tỉnh Quảng Bình vàCông viên Địa chất Toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn của tỉnh Hà Giang.
Ngoài ra, Vietej Nam còn có nhiều khu vực tiềm năng đang được nghiên cứu lập hồ sơ trìnhUNESCO công nhận các danh hiệu Di sản thiên nhiên thế giới và Công viên địa chấttoàn cầu như Quần đảo Cát Bà (Hải Phòng), Tràng An (Ninh Bình), Ba Bể (BắcCạn), Hoàng Liên-Sa Pa (Lào Cai)...Nhờ việc bảo vệ bảo tồn, quản lý và khaithác hợp lý nên ngành du lịch tại những địa điểm trên đã có bước phát triển vượtbậc, đạt doanh thu hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm.
Giải pháp cho các di sản địa chất nhân tạo
Di sản địa chất đã mang lại những hiệu quả kinh tế xã hội rõ rệt, songviệc nghiên cứu di sản địa chất có nguồn gốc nhân tạo lại là một vấn đề mới ởViệt Nam. Theo ông Nguyễn Anh Tuấn (Tổng cục Địa chất và Khoáng sản), hoạt độngkhai thác khoáng sản tại Việt Nam hiện nay đang diễn ra khá ồ ạt ở hầu hết cáctỉnh thành.
Bên cạnh những giá trị kinh tế mang lại, ô nhiễm môi trường đang nảysinh những vấn đề nghiêm trọng ảnh hưởng đến phát triển bền vững, đặc biệt làvấn đề bãi thải và hoàn nguyên sau khai thác khoáng sản. Sau khi tiếp cận,nghiên cứu các ứng dụng đưa di sản địa chất vào thực tiễn và học tập kinh nghiệmtừ các quốc gia trên thế giới, các nhà địa chất Việt Nam đã đề xuất và tư vấnquy hoạch khai thác các mỏ kiểu trên thành các điểm di sản địa chất để khai thácdu lịch. Hiện nay, đã có một số mỏ như mỏ than Na Dương (Lạng Sơn, mỏ than HàTu (Quảng Ninh), mỏ Sn-W Núi Pháo (Thái Nguyên), khu mỏ Pb-Zn Chợ Đồn (Bắc Kạn)... thực hiện quy hoạch theo hướng này.
Na Dương là một khu mỏ được khai thác lộ thiên từ năm 1959. Đặc biệt, đâycòn là một khu di sản địa chất độc đáo. Trong quá trình tiến hành khai thácthan, đơn vị khai thác phối hợp các nhà địa chất đã phát hiện được nhiều hóathạch động thực vật với khối lượng lớn khá hoàn chỉnh, phong phú và đa dạng, cógiá trị cao về mặt khoa học. Kết quả nghiên cứu cổ sinh cho thấy, đây là một hệsinh thái Miocen (một thế địa chất kéo dài từ 23,03 đến 5,33 triệu năm trước)độc nhất vô nhị ở Nam Á rất cần được bảo tồn.
Được sự tư vấn của các nhà địa chất, lãnh đạo công ty khai thác mỏ than NaDương đã bổ sung quy hoạch khai thác mỏ theo hướng trở thành địa điểm du lịchsau khi khác thác hết than mà không phải hoàn nguyên. Theo đó, bên cạnh moongkhai thác sẽ là một bảo tàng địa chất ngoài trời về địa tầng Miocen và các phứchệ động thực vật Miocen đã từng sinh sống tại đây. Hiện nay, Công ty đã quyhoạch ngăn nắp bãi thải và tổ chức trồng cây gây rừng trên khu bãi thải, thu gomcác thân cây hóa đá và các háo thạch động thực vật phục vụ cho xây dựng bảo tàngđịa chất ngoài trời sau này.
Như vậy, sau 30 năm nữa, khi khai thác hết than và đóng cửa mỏ, nơi đây sẽtrở thành điểm du lịch sinh thái hấp dẫn với các kiểu di sản địa chất. Du kháchđến đây ngoài được thưởng ngoạn cảnh đẹp của thiên nhiên, còn được tìm hiểu vàquá trình phát triển các cấu tạo địa chất, địa tầng tại khu bảo tàng địa chấtngoài trời. Hiện, nhiều khu mỏ tại Việt Nam cũng đang chuyển hướng quy hoạchsang phát triển du lịch sau khai thác như mỏ than Na Dương.
Để hướng đi hiệu quả được nhân rộng
Theo các nhà địa chất Việt Nam, để các di sản địa chất nhân tạo phát huyhiệu quả phát triển kinh tế-xã hội khi chuyển hướng sang khai thác du lịch thìcần phải có các bước quy hoạch ngay từ đầu nhằm chuyển các công trình khai tháctrở thành di sản địa chất. Hiện trong hàng nghìn khu mỏ đã và đang khai thác vớiquy mô công nghiệp ở Việt Nam, hầu như không có một mỏ nào có quy hoạch cáccông trình khai thác trở thành di sản địa chất ngay từ ban đầu. Điều này có thểdo khái niệm về di sản địa chất còn quá mới mẻ đối với các nhà doanh nghiệp khaithác mỏ.
Việc tiếp cận thông tin về vấn đề này còn khó khăn và chưa có cơ sởpháp lý, các văn bản pháp quy đối với hướng giải pháp mới này; hoặc do áp lực vềgiá trị lợi nhuận kinh tế của mỏ còn quá lớn trong khi các nhà khai thác thác mỏlại xem nhẹ các vấn đề về phát triển bền vững.
Để hướng đi hiệu quả này được phổ biến, nhân rộng và phát huy giá trị kinhtế xã hội, các nhà địa chất Việt Nam đã kiến nghị một số nội dung chính như đốivới các mỏ đang trong giai đoạn quy hoạch và thiết kế thi công, ngoài vấn đề antoàn môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu, cần tích hợp tư duy về di sảnđịa chất để quy hoạch các công trình khai thác mỏ trở thành các điểm di sản địachất.
Đối với các mỏ đang trong quá trình khai thác, các nhà địa chất sẽ nghiêncứu, tư vấn góp ý bổ sung quy hoạch các công trình khai thác mỏ trở thành điểmdi sản địa chất, phục vụ khai thác du lịch sau khi đóng cửa mỏ. Bên cạnh đó, disản địa chất là phần tài nguyên địa chất rất có giá trị cả về khoa học và thựctiễn nhưng chưa được luật pháp bảo vệ, bởi vậy cần thiết phải bổ sung di sản địachất vào các văn bản phạm quy, văn bản luật để di sản địa chất được bảo tồn,quản lý phát triển và khai thác bền vững./.
Việt Nam là một trong những quốc gia có tài nguyên thiên nhiên và tàinguyên khoáng sản phong phú, được khai thác theo nhiều hướng, góp phần quantrọng trong việc đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia và phát triển kinh tế-xãhội của đất nước.
Trong số các giải pháp khai thác tiềm năng phải kể đến giải pháp khai thácdi sản địa chất, di sản thiên nhiên theo hướng kết hợp giữa việc khai thác vàbảo tồn, nhằm phát huy tiềm năng khai thác du lịch - ngành công nghiệp khôngkhói có hiệu quả kinh tế cao.
Thế mạnh từ thiên nhiên
Theo định nghĩa của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên HiệpQuốc (UNESCO), di sản địa chất là những phần tài nguyên địa chất có giá trị nổibật về khoa học, giáo dục, thẩm mỹ và kinh tế. Chúng bao gồm: các cảnh quan địamạo, các di chỉ cổ sinh, các miệng núi lửa đã tắt hoặc đang hoạt động, các hangđộng, hẻm vực sông hồ tự nhiên, thác nước, các diện lộ tự nhiên hay nhân tạo củađá và quặng, các thành tại cảnh quan còn ghi lại những biến cố, bối cảnh địachất đặc biệt; các điểm mà tại đó có thể quan sát được quá trình địa chất đã vàđang diễn ra hàng ngày, thậm chí cả các khu mỏ đã ngừng khai thác... di sản địachất có vai trò quan trọng hàng đầu trong số các di sản thiên nhiên. Cũng nhưcác di sản khác, di sản địa chất là tài nguyên không tái tạo, một khi đã làm mấtđi thi không tạo lại được. Bởi vậy, di sản địa chất cần được bảo vệ, bảo tồn,quản lý và khai thác sử dụng hợp lý cho sự phát triển bền vững kinh tế xã hội.
Cũng theo định nghĩa và phân loại của UNESCO có thể chia di sản địa chấtthành hai nhóm cơ bản là: thiên tạo và nhân tạo. Nhóm thiên tạo là những di sảnđịa chất hình thành từ các quá trình địa chất tự nhiên. Nhóm nhân tạo là các disản địa chất được tạo ra bởi hoạt động của con người như các hoạt động khaithác khoáng sản tạo nên các moong khai thác lộ thiên, các lò ngừng khai thác, hồnhân tạo do khai thác khoáng sản và các hồ trữ nước cho các công trình thủy điệncó cảnh quan đẹp...
Tiến sỹ La Thế Phúc, Giám đốc Bảo tàng Địa chất Việt Nam cho biết hiệnnay tại Việt Nam có 3 khu bảo tồn di sản địa chất, di sản thiên nhiên có giá trịrất cao, được UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới và Công viên địachất toàn cầu. Đó là Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long của tỉnh QuảngNinh; Di sản Thiên nhiên Thế giới Phong Nha-Kẻ Bàng của tỉnh Quảng Bình vàCông viên Địa chất Toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn của tỉnh Hà Giang.
Ngoài ra, Vietej Nam còn có nhiều khu vực tiềm năng đang được nghiên cứu lập hồ sơ trìnhUNESCO công nhận các danh hiệu Di sản thiên nhiên thế giới và Công viên địa chấttoàn cầu như Quần đảo Cát Bà (Hải Phòng), Tràng An (Ninh Bình), Ba Bể (BắcCạn), Hoàng Liên-Sa Pa (Lào Cai)...Nhờ việc bảo vệ bảo tồn, quản lý và khaithác hợp lý nên ngành du lịch tại những địa điểm trên đã có bước phát triển vượtbậc, đạt doanh thu hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm.
Giải pháp cho các di sản địa chất nhân tạo
Di sản địa chất đã mang lại những hiệu quả kinh tế xã hội rõ rệt, songviệc nghiên cứu di sản địa chất có nguồn gốc nhân tạo lại là một vấn đề mới ởViệt Nam. Theo ông Nguyễn Anh Tuấn (Tổng cục Địa chất và Khoáng sản), hoạt độngkhai thác khoáng sản tại Việt Nam hiện nay đang diễn ra khá ồ ạt ở hầu hết cáctỉnh thành.
Bên cạnh những giá trị kinh tế mang lại, ô nhiễm môi trường đang nảysinh những vấn đề nghiêm trọng ảnh hưởng đến phát triển bền vững, đặc biệt làvấn đề bãi thải và hoàn nguyên sau khai thác khoáng sản. Sau khi tiếp cận,nghiên cứu các ứng dụng đưa di sản địa chất vào thực tiễn và học tập kinh nghiệmtừ các quốc gia trên thế giới, các nhà địa chất Việt Nam đã đề xuất và tư vấnquy hoạch khai thác các mỏ kiểu trên thành các điểm di sản địa chất để khai thácdu lịch. Hiện nay, đã có một số mỏ như mỏ than Na Dương (Lạng Sơn, mỏ than HàTu (Quảng Ninh), mỏ Sn-W Núi Pháo (Thái Nguyên), khu mỏ Pb-Zn Chợ Đồn (Bắc Kạn)... thực hiện quy hoạch theo hướng này.
Na Dương là một khu mỏ được khai thác lộ thiên từ năm 1959. Đặc biệt, đâycòn là một khu di sản địa chất độc đáo. Trong quá trình tiến hành khai thácthan, đơn vị khai thác phối hợp các nhà địa chất đã phát hiện được nhiều hóathạch động thực vật với khối lượng lớn khá hoàn chỉnh, phong phú và đa dạng, cógiá trị cao về mặt khoa học. Kết quả nghiên cứu cổ sinh cho thấy, đây là một hệsinh thái Miocen (một thế địa chất kéo dài từ 23,03 đến 5,33 triệu năm trước)độc nhất vô nhị ở Nam Á rất cần được bảo tồn.
Được sự tư vấn của các nhà địa chất, lãnh đạo công ty khai thác mỏ than NaDương đã bổ sung quy hoạch khai thác mỏ theo hướng trở thành địa điểm du lịchsau khi khác thác hết than mà không phải hoàn nguyên. Theo đó, bên cạnh moongkhai thác sẽ là một bảo tàng địa chất ngoài trời về địa tầng Miocen và các phứchệ động thực vật Miocen đã từng sinh sống tại đây. Hiện nay, Công ty đã quyhoạch ngăn nắp bãi thải và tổ chức trồng cây gây rừng trên khu bãi thải, thu gomcác thân cây hóa đá và các háo thạch động thực vật phục vụ cho xây dựng bảo tàngđịa chất ngoài trời sau này.
Như vậy, sau 30 năm nữa, khi khai thác hết than và đóng cửa mỏ, nơi đây sẽtrở thành điểm du lịch sinh thái hấp dẫn với các kiểu di sản địa chất. Du kháchđến đây ngoài được thưởng ngoạn cảnh đẹp của thiên nhiên, còn được tìm hiểu vàquá trình phát triển các cấu tạo địa chất, địa tầng tại khu bảo tàng địa chấtngoài trời. Hiện, nhiều khu mỏ tại Việt Nam cũng đang chuyển hướng quy hoạchsang phát triển du lịch sau khai thác như mỏ than Na Dương.
Để hướng đi hiệu quả được nhân rộng
Theo các nhà địa chất Việt Nam, để các di sản địa chất nhân tạo phát huyhiệu quả phát triển kinh tế-xã hội khi chuyển hướng sang khai thác du lịch thìcần phải có các bước quy hoạch ngay từ đầu nhằm chuyển các công trình khai tháctrở thành di sản địa chất. Hiện trong hàng nghìn khu mỏ đã và đang khai thác vớiquy mô công nghiệp ở Việt Nam, hầu như không có một mỏ nào có quy hoạch cáccông trình khai thác trở thành di sản địa chất ngay từ ban đầu. Điều này có thểdo khái niệm về di sản địa chất còn quá mới mẻ đối với các nhà doanh nghiệp khaithác mỏ.
Việc tiếp cận thông tin về vấn đề này còn khó khăn và chưa có cơ sởpháp lý, các văn bản pháp quy đối với hướng giải pháp mới này; hoặc do áp lực vềgiá trị lợi nhuận kinh tế của mỏ còn quá lớn trong khi các nhà khai thác thác mỏlại xem nhẹ các vấn đề về phát triển bền vững.
Để hướng đi hiệu quả này được phổ biến, nhân rộng và phát huy giá trị kinhtế xã hội, các nhà địa chất Việt Nam đã kiến nghị một số nội dung chính như đốivới các mỏ đang trong giai đoạn quy hoạch và thiết kế thi công, ngoài vấn đề antoàn môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu, cần tích hợp tư duy về di sảnđịa chất để quy hoạch các công trình khai thác mỏ trở thành các điểm di sản địachất.
Đối với các mỏ đang trong quá trình khai thác, các nhà địa chất sẽ nghiêncứu, tư vấn góp ý bổ sung quy hoạch các công trình khai thác mỏ trở thành điểmdi sản địa chất, phục vụ khai thác du lịch sau khi đóng cửa mỏ. Bên cạnh đó, disản địa chất là phần tài nguyên địa chất rất có giá trị cả về khoa học và thựctiễn nhưng chưa được luật pháp bảo vệ, bởi vậy cần thiết phải bổ sung di sản địachất vào các văn bản phạm quy, văn bản luật để di sản địa chất được bảo tồn,quản lý phát triển và khai thác bền vững./.
Thu Phương (TTXVN)
